Ministerstwo Klimatu i Środowiska opublikowało projekt ustawy o ochronie rynku i konkurencyjnej gospodarki przed produktami i towarami powodującymi wylesianie oraz degradację lasów (nr UC101). Ustawa ta co do zasady nie powinna nakładać nowych obowiązków wychodzących poza ramy rozporządzenia EUDR, w projekcie wprowadzono jednak dodatkowy wymóg umieszczania numerów referencyjnych - pisze Łukasz Pamuła, starszy menedżer w Thedy and Partners.
Projekt trafił do konsultacji publicznych i ma na celu zapewnienie stosowania w Polsce rozporządzenia 2023/1115 Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) (EUDR). Regulacja obejmuje podmioty obracające siedmioma kategoriami towarów: bydłem, kakao, kawą, palmą olejową, kauczukiem, soją i drewnem (odnośne towary), a także produktami wytworzonymi z tych surowców (odnośne produkty).
Rozporządzenie EUDR, które weszło w życie w czerwcu 2023 r. i było następnie dwukrotnie zmieniane, ustanawia bezpośrednio obowiązujące przepisy, niektóre kwestie wymagają uzupełnienia na poziomie krajowym.
Projektowana ustawa co do zasady nie powinna nakładać na podmioty nowych, wychodzących poza ramy rozporządzenia obowiązków materialnoprawnych. Jej zasadniczym celem jest wyznaczenie organów odpowiedzialnych za egzekwowanie EUDR, określenie trybu kontroli, środków tymczasowych, działań naprawczych oraz sankcji.
W projekcie ustawy wprowadzono jednak dodatkowy wymóg w stosunku od samego EUDR w postaci udostępniania numerów referencyjnych oświadczeń o należytej staranności (DDS) lub identyfikatorów jednorazowej uproszczonej deklaracji na ofertach i dokumentach handlowych przez wszystkie podmioty, w tym podmioty handlowe oraz podmioty na dalszych etapach łańcucha dostaw.
Rozporządzenie EUDR po nowelizacji z grudnia 2025 r. zwalnia podmioty na dalszych etapach łańcucha dostaw oraz podmioty handlowe z obowiązku składania własnych oświadczeń o należytej staranności i przekazywania numerów referencyjnych dalej w łańcuchu dostaw - wystarczy, że podmioty takie będą gromadzić i przechowywać te informacje.
Projekt polskiej ustawy wprowadza jednak dodatkowy wymóg formalny: każdy podmiot prowadzący działalność w zakresie wprowadzania do obrotu, udostępniania na rynku lub wywozu odnośnych produktów, w tym podmioty na dalszym etapie łańcucha dostaw i podmioty handlowe, jest obowiązany umieścić numer referencyjny oświadczenia o należytej staranności (DDS) lub identyfikator jednorazowej uproszczonej deklaracji w każdej ofercie handlowej oraz dołączyć go do dokumentów sporządzanych w związku z transakcją. Obowiązek ten obejmuje: import, obrót wewnątrzunijny i krajowy, eksport oraz sprzedaż na odległość, w tym przez platformy internetowe.
Rozwiązanie to ma na celu zapewnienie możliwości weryfikacji zgodności towarów z EUDR na każdym etapie łańcucha dostaw, nie tylko na wejściu towaru na rynek unijny.
W praktyce oznacza to dodatkowe obciążenie administracyjne dla podmiotów oraz konieczność modyfikacji istniejących już procedur i systemów informatycznych przygotowanych do obowiązków EUDR.
Praktycznie doniosłą kwestią jest wpływ braku numeru referencyjnego na przebieg odprawy celnej. Projekt wprost stanowi, że organ celny odmawia przyjęcia zgłoszenia celnego do procedury dopuszczenia do obrotu lub wywozu, jeżeli zgłaszający nie zadeklaruje numeru referencyjnego oświadczenia o należytej staranności albo identyfikatora jednorazowej uproszczonej deklaracji.
Oznacza to, że brak numeru referencyjnego blokuje towar już na granicy - jest to przeszkoda uniemożliwiająca dopuszczenie go do obrotu. Jeżeli organ celny poweźmie wątpliwości co do zgodności produktu z EUDR, zwraca się do właściwego organu inspekcyjnego o opinię (termin: 3 dni robocze, 72 godziny dla produktów łatwo psujących się), a negatywna opinia otwiera drogę do zajęcia towaru i orzeczenia przepadku na rzecz Skarbu Państwa.
Projekt wyznacza trzy organy właściwe: Inspekcję Weterynaryjną (bydło), Inspekcję Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych (kakao, kawa, palma olejowa, soja) oraz Inspekcję Ochrony Środowiska (drewno, kauczuk). Koordynatorem krajowym odpowiedzialnym za kontakty z Komisją Europejską, prowadzenie listy ukaranych podmiotów i roczną sprawozdawczość, będzie minister właściwy do spraw środowiska.
Projekt przewiduje dwa rodzaje kontroli. Kontrole planowe przeprowadzane są na podstawie rocznych planów ustanawianych do 30 listopada każdego roku, poddawanych przeglądowi co kwartał. Kontrole pozaplanowe uruchamiane są w każdym przypadku, gdy organ właściwy powziął informacje o możliwości naruszenia rozporządzenia, w tym na podstawie zgłoszeń osób trzecich objętych ochroną ustawy o sygnalistach. Istotne jest, że czas kontroli EUDR nie jest wliczany do ogólnego limitu czasu kontroli u przedsiębiorcy wynikającego z prawa przedsiębiorców.
Co to oznacza? Kontrole w zakresie wylesiania mogą być prowadzone niezależnie od innych kontroli realizowanych u przedsiębiorcy.
Skala planowanych kontroli jest znaczna: Inspekcja Weterynaryjna obejmuje ok. 440 tys. podmiotów (od 4,4 tys. do 39,6 tys. kontroli rocznie w zależności od przypisania Polski do określonej grupy ryzyka), JHARS ok. 9,6 tys. kontroli rocznie, a Inspekcja Ochrony Środowiska ok. 600 w zakresie drewna i ok. 100 w zakresie kauczuku.
W przypadku uzasadnionego podejrzenia naruszenia przepisów EUDR organy właściwe mogą zastosować natychmiastowy środek tymczasowy. Projekt przewiduje dwa jego rodzaje: zajęcie odnośnych towarów lub produktów albo zawieszenie ich wprowadzenia do obrotu, udostępniania na rynku lub wywozu.
Decyzja o zastosowaniu środka tymczasowego podlega natychmiastowemu wykonaniu. W ciągu 24 godzin od jej wydania organ właściwy ma obowiązek opublikować ją w biuletynie informacji publicznej, poinformować szefa KAS oraz zamieścić w unijnym systemie informacyjnym informację o stwierdzeniu wysokiego ryzyka niezgodności.
Decyzja wygasa co do zasady po trzech dniach roboczych (72 godzinach w przypadku produktów łatwo psujących się i bydła żywego), jednak może być przedłużana wielokrotnie.
W razie stwierdzenia niezgodności po dopuszczeniu do obrotu organ właściwy może nakazać podjęcie działań naprawczych: usunięcie niezgodności formalnych, wycofanie lub odzyskanie produktu, przekazanie na cele charytatywne albo utylizację. Podmiot naruszający przepisy ponosi ponadto koszty przeprowadzonej kontroli, których zwrot nakładany jest w drodze decyzji administracyjnej.
Katalog sankcji obejmuje: grzywny, administracyjne kary pieniężne, czasowe zakazy ubiegania się o zamówienia publiczne i korzystania z dotacji, zakaz wprowadzania produktów do obrotu, zakaz stosowania uproszczonej procedury należytej staranności, przepadek towarów i korzyści majątkowej.
Administracyjne kary pieniężne wynoszą od 500 zł do 4–6 proc. rocznego obrotu zależnie od rodzaju naruszenia. Przy recydywie w ciągu roku kara wzrasta do 8 proc. obrotu, a przy kolejnym naruszeniu, do 10 proc., z obligatoryjnym orzeczeniem jednego z zakazów. Dla podmiotów zbiorowych przewidziano karę 4–10 proc. obrotu, a przy recydywie w ciągu 5 lat, zakaz prowadzenia działalności gospodarczej w zakresie wprowadzania do obrotu, udostępnienia na rynku lub wywozu odnośnych towarów lub odnośnych produktów na okres od 1 do 5 lat.
Łączny limit wydatków budżetu państwa będących skutkiem finansowym wejścia ustawy w życie wynosi w latach 2027–2036 ponad 1,1 mld zł (dokładnie: 1 109 804 313,98 zł). Największa część tej kwoty, ponad 663 mln zł, przypada na Inspekcję Weterynaryjną, ok. 195 mln zł na Inspekcję Ochrony Środowiska, a ok. 175 mln zł na Inspekcję JHARS.
Żeby sprostać nowym zadaniom, organy kontrolne planują łącznie zatrudnienie blisko 400 nowych pracowników. Inspekcja Weterynaryjna potrzebuje 225 dodatkowych etatów (w tym 222 w powiatowych inspektoratach), Inspekcja JHARS 85 etatów, a Inspekcja Ochrony Środowiska 51. Krajowa Administracja Skarbowa zwiększy obsadę o 32 osoby, ARiMR o 5, a w Ministerstwie Klimatu i Środowiska powstanie 1 etat koordynatora krajowego.
Ustawa zasadniczo wejdzie w życie po upływie 14 dni od ogłoszenia. Projekt jest aktualnie na etapie konsultacji publicznych, co oznacza, że jego ostateczny kształt może jednak ulec zmianie.
Niezależnie od dalszego przebiegu prac legislacyjnych warto jednak już teraz podjąć szereg działań przygotowawczych.
W pierwszej kolejności należy zweryfikować, czy podmiot rzeczywiście jest objęty zakresem EUDR - ustalić, które z siedmiu kategorii towarów wchodzą w skład oferowanych produktów lub wykorzystywanych surowców, oraz na jakim etapie łańcucha dostaw podmiot się znajduje. Zakres obowiązków różni się w zależności od tego, czy podmiot jest importerem składającym oświadczenie DDS, czy podmiotem na dalszym etapie łańcucha lub podmiotem handlowym korzystającym z oświadczenia złożonego przez dostawcę.
Następnie warto przeanalizować, czy wdrożone procedury należytej staranności spełniają wymogi EUDR - w szczególności w zakresie 5-letniego archiwizowania dokumentacji, przeprowadzania i dokumentowania oceny ryzyka oraz corocznego przeglądu systemu.
Warto też śledzić dalszy przebieg prac legislacyjnych - projekt zobowiązuje organy do opracowania pierwszych planów kontroli w ciągu 60 dni od wejścia ustawy w życie, co wyznaczy faktyczny harmonogram pierwszych działań nadzorczych.
Autor: Łukasz Pamuła, starszy menedżer w Thedy and Partners
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
