W 2025 roku do wydania było sporo – łącznie ok. 4 mld 628 tys. zł z puli ponad 16,7 mld zł zabezpieczonych w Programie Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej na lata 2025-2026. Problem w tym, że pieniądze na koncie samorządów pojawiły się dopiero we wrześniu, a nawet w październiku, a przepisy nakazywały zakończyć inwestycje i rozliczyć je do końca roku. Przedsiębiorcy z branży wyczuli koniunkturę, więc ceny sprzętu związanego z szeroko pojętą ochroną ludności w ciągu kilku miesięcy wzrosły nawet o 30 proc. Gminy kupowały więc mniej sprzętu. O problemie pisaliśmy w tekście: Łapu-capu za miliardy. Samorządy tak mogą wydać pieniądze na ochronę ludności
Strona samorządowa Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, Związek Miast Polskich apelowały do ministra finansów aby pieniądze, które samorządy dostają na projekty z zakresu ochrony ludności i obrony cywilnej, były środkami niewygasającymi. To by oznaczało, że można je wykorzystać nie do końca roku budżetowego, ale również w kolejnym, 2026 roku.
- W związku z tym niektórzy rezygnowali z tych pieniędzy wiedząc, że nie są w stanie ich wydać do końca tego roku. Gdyby nie zdążyli ich wydać, to po pierwsze - nie zrealizowaliby zadania w terminie, a po drugie - musieliby tę dotację zwracać wraz z odsetkami. Inni natomiast, będąc pod presją czasu, kupowali środki trwałe za wygórowaną cenę - mówi Marek Wójcik, sekretarz strony samorządowej i pełnomocnik Zarządu Związku Miast Polskich ds. legislacji.
Zobacz też w LEX: Samorząd a wyzwania ochrony ludności i obrony cywilnej >
Ministerstwo finansów zmieniło zdanie
Przez długi czas resort finansów był nieugięty. Nie wyrażał zgody na wpisanie tych środków jako niewygasających. Dopiero w ubiegły tygodniu zgodził się w końcu na przesunięcie niewykorzystanych środków. W poniedziałek, 15 grudnia, na zwołanym specjalnie posiedzeniu, sejmowa Komisja Finansów Publicznych pozytywnie zaopiniowała wniosek aby niewykorzystane środki przesunąć na kolejny kwartał 2026 r. Zgodnie z art. 30 ustawy o finansach publicznych zgodę na to musi wyrazić minister finansów, a właściwa do spraw budżetu komisja sejmowa musi wydać pozytywną opinię. I Komisja taką opinię wydała.
Na liście niezrealizowanych zdań znalazły się inwestycje z 14 województw (bez podkarpackiego i zachodniopomorskiego), na łączną kwotę ponad 47,1 mln zł. To przedsięwzięcia zgłoszone przez wojewodów na podstawie informacji uzyskanych od jednostek samorządu terytorialnego, które zostały rozpoczęte w 2025 roku i z różnych powodów nie będą mogły zostać zakończone bądź rozliczone do końca roku budżetowego. W rozbiciu na województwa kwoty niezrealizowanych zadań wynoszą:
- dolnośląskie - 2 505 921 zł
- kujawsko-pomorskie - 2 335 200 zł
- lubelskie - 10 490 510 zł
- lubuskie - 2 755 264 zł
- łódzkie - 6 833 507 zł
- małopolskie - 8 921 230 zł
- mazowieckie - 862 839 zł
- opolskie - 515 988 zł
- podlaskie - 123 300 zł
- pomorskie - 300 900 zł
- śląskie - 6 002 600 zł
- świętokrzyskie - 300 000 zł
- warmińsko- mazurskie - 4 665 018 zł
- wielopolskie - 496 000
Czytaj też w LEX: Wyzwania samorządowe w zakresie tworzenia i utrzymania zasobów ochrony ludności >
Zgłoszone wydatki dotyczą następujących kategorii zadań:
- tworzenia bazy magazynowej;
- inwestycji w obiekty zbiorowej ochrony;
- wykonania infrastruktury zaopatrzenia w wodę;
- zakupu sprzętu logistycznego do zwalczenia zagrożenia chemicznego, biologicznego, radiologicznego oraz nuklearnego;
- zakupu zasobów i wyposażenia ochrony ludności wraz z uzupełnieniem infrastruktury;
- zakupu sprzętu medycznego i inwestycji w obiekty szpitalne;
- wykonania infrastruktury zaopatrzenia w energię.
Na podstawie rozporządzenia inwestycje te będą mogły być zrealizowane w pierwszym kwartale 2026 r.
- To rozporządzenie ma incydentalny charakter. Cała kwota, którą dostaliśmy do wydatkowania nastąpiła dopiero w sierpniu. W tym roku będziemy mieli na to cały rok, a od 2027 r. program mam mieć charakter 5-letni, to w ogólne taka sytuacja nie powinna wchodzić w rachubę – wyjaśniał na posiedzeniu komisji Wiesław Leśniakiewicz wiceminister spraw wewnętrznych i administracji.
Czytaj też w LEX: Zadania JST w ramach ochrony ludności i obrony cywilnej w 2025 r. - zestawienie kontrolne >
Decyzja mocno spóźniona
Samorządowcy, co do zasady, pozytywnie oceniają decyzję ministra finansów, choć uważają, że jest ona o wiele miesięcy spóźniona. Gdyby decyzja zapadła, zgodnie z postulatami strony samorządowej, wiele miesięcy temu to dużo więcej samorządów mogłoby skorzystać z tych środków i zrealizować więcej projektów, a pieniądze zostałyby rozsądniej wydane.
- Zastosowanie mechanizmu wydatków niewygasających w odniesieniu do Programu Ochrony Ludności i Obrony Cywilnej jest w moim mniemaniu rozwiązaniem legalnym i w obecnej sytuacji uzasadnionym. Jednak taki mechanizm powinien zostać wdrożony znacznie wcześniej, a najlepiej nie byłby w ogóle potrzebny, gdyby program został odpowiednio wcześniej zaplanowany i uruchomiony. Wcześniejsze działania pozwoliłyby efektywniej i celowo wydatkować środki publiczne na realne potrzeby obrony cywilnej, minimalizując koszty i ryzyko marnotrawstwa. Takie podejście jest oczekiwane i powinno być kontynuowane w całym obszarze wydatków na obronę cywilną i ochronę ludności we wszystkie kolejne lata, zapewniając stabilność finansów publicznych i długofalowe bezpieczeństwo państwa - komentuje Mariusz Marszał, zastępca Dyrektora Biura do spraw Legislacyjnych Związku Gmin Wiejskich RP.
Czytaj też w LEX: Mapa procesów i zadań ochrony ludności i obrony cywilnej >
Rząd dopisał też do listy środki powodziowe
Na wniosek „Wód Polskich" na liście środków niewygasających znalazło się również kilkadziesiąt projektów związanych z likwidacją skutków powodzi z 2024 roku. Łączna kwota na ich realizację wynosi blisko 46 mln złotych.
Czytaj też w LEX:
Realizacja zadań ochrony ludności i obrony cywilnej w samorządzie gminnym - część I >
Realizacja zadań ochrony ludności i obrony cywilnej w samorządzie gminnym - część II >
