Rzecznik Praw Obywatelskich przystąpił do postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym wszczętego na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, który zakwestionował zgodność z Konstytucją przepisów nakładających na właścicieli nieruchomości obowiązek uprzątania błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń z części drogi publicznej przeznaczonej dla ruchu pieszych.
Zaskarżony przez Pierwszego Prezesa SN art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy z 13 września 1996 r. o utrzymaniu czystości i porządku w gminach przewiduje, że właściciele nieruchomości są zobowiązani do uprzątania błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń z dróg dla pieszych położonych wzdłuż nieruchomości, rozumianych jako wydzielona część drogi publicznej przeznaczona do ruchu pieszego, położona bezpośrednio przy granicy nieruchomości. Wyłączono przy tym obowiązek sprzątania chodników, na których dopuszczony jest płatny postój lub parkowanie pojazdów.
Jak wskazuje Pierwszy Prezes SN, regulacja ta w istocie przerzuca na właścicieli nieruchomości ciężar utrzymania czystości i porządku na nieruchomości publicznej. W ocenie wnioskodawcy ewentualne wyeliminowanie zaskarżonych przepisów skutkowałoby tym, że obowiązek ten spoczywałby wyłącznie na zarządcy części drogi publicznej przeznaczonej dla ruchu pieszych.
Czytaj też w LEX: Uprzątnięcie błota, śniegu, lodu i innych zanieczyszczeń z dróg dla pieszych >
We wniosku (sygn. akt K 6/26) podniesiono, że obowiązujące przepisy naruszają zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, ponieważ kosztami utrzymania dróg publicznych obciążają jedynie wąską, przypadkowo wyodrębnioną grupę obywateli – właścicieli nieruchomości przylegających do chodników. Taki mechanizm przerzucania zadań publicznych na jednostki uznano za sprzeczny z konstytucyjnymi standardami prawidłowej legislacji oraz ochrony praw majątkowych.
Pierwszy Prezes SN zwraca uwagę, że obowiązek częstego i stałego sprzątania chodnika stanowi daleko idącą ingerencję w sferę prywatności i autonomię jednostki. Może on wymuszać organizowanie życia prywatnego wokół powinności publicznoprawnej, co w szczególny sposób dotyka osoby starsze, samotne lub o ograniczonej mobilności. W praktyce jedyną alternatywą dla osobistego wykonywania obowiązku jest odpłatne powierzenie go osobie trzeciej, co oznacza konieczność ponoszenia dodatkowych kosztów wyłącznie po to, by zachować minimalny zakres swobody decydowania o własnym postępowaniu.
Wnioskodawca wskazuje ponadto na brak precyzyjnych kryteriów wykonywania obowiązku. Przepisy nie określają ani wymaganej częstotliwości sprzątania, ani jego standardu, przez co ocena „należytej staranności” dokonywana jest zawsze post factum, najczęściej po wypadku lub zdarzeniu losowym. Powoduje to trwały stan niepewności prawnej i zmusza właścicieli do permanentnego ograniczania swojej sfery prywatnej w celu minimalizacji ryzyka odpowiedzialności.
Zarzuty dotyczą także niejasności w zakresie odpowiedzialności odszkodowawczej, w szczególności w sytuacjach, gdy zanieczyszczenia na chodniku są skutkiem działania zarządcy drogi, np. zepchnięcia śniegu przez pług odśnieżający jezdnię. Brak rozróżnienia między opadem naturalnym a tzw. immisjami z drogi publicznej potęguje wątpliwości co do zakresu obowiązków właściciela.
Dodatkowo nieprecyzyjne pojęcia ustawowe – takie jak „inne zanieczyszczenia” – prowadzą do rozbieżności interpretacyjnych i prób ich „dookreślania” przez rady gmin, co bywa kwestionowane przez sądy administracyjne jako przekroczenie uprawnień prawotwórczych. Może to również sugerować obowiązek usuwania substancji, do których utylizacji właściciel nie ma ani kompetencji, ani środków.
Pierwszy Prezes SN wnosi o stwierdzenie niezgodności zaskarżonego przepisu z:
Rzecznik Praw Obywatelskich podzielił część tych zarzutów, uznając, że art. 5 ust. 1 pkt 4 ustawy o utrzymaniu czystości i porządku w gminach jest niezgodny z art. 2 Konstytucji RP. Uzasadnienie stanowiska RPO ma zostać przekazane Trybunałowi Konstytucyjnemu do końca maja 2026 r.
