Skala spadku liczby ludności i urodzeń zmusza samorządy do rewizji długofalowych planów. Żadne z miast w Polsce nie osiągnęło wskaźnika, który gwarantuje zastępowalność pokoleń. Mniej mieszkańców oznacza wyższe koszty jednostkowe utrzymania infrastruktury i usług publicznych, a w perspektywie poważne wyzwania dla oświaty, mieszkalnictwa i planowania przestrzennego. Eksperci wskazują, że samorządowcy muszą przestawić się na zarządzanie kurczeniem się gmin.
Krzysztof Iwaniuk jest wójtem gminy Terespol, położonej na wschodzie Polski przy granicy z Białorusią, od 1992 roku. Opowiada, że obecnie, w co w piątym domu - a im dalej od Terespola, tym nawet częściej - mieszka wdowa w wieku 65 lat i więcej. Gmina z roku na rok się starzeje. Jeszcze kilka lat temu rodziło się tam ok. 70 dzieci rocznie, w 2025 r. na świat przyszły zaledwie 24. Przy założeniu, że nikt z rodziców nie wyjedzie, za siedem lat może uda się utworzyć z tych dzieci jedną klasę. A dziś w gminie funkcjonują 4 szkoły.
W ciągu ostatnich pięciu lat, liczba mieszkańców zmniejszyła się o 13 procent, a w okolicznych gminach nawet o 15 procent. Współczuje temu, kto przyjdzie po mnie zarządzać gminą – wzdycha wójt Iwaniuk.
Wstępne dane GUS wskazują, że tylko w ubiegłym roku Polsce ubyło 157 tys. obywateli. Niemal 80 proc. polskich gmin traci mieszkańców, w małych gminach wiejskich (do 5 tys. mieszkańców) odsetek ten sięga aż 84 proc. Samorządowcy potwierdzają ten obraz. Blisko 71 procent sekretarzy jednostek samorządu terytorialnego w badaniu przeprowadzonym przez Fundację Rozwoju Demokracji Lokalnej im. Jerzego Rogulskiego przyznało, że ich jednostka odnotowała spadek liczby mieszkańców w ciągu ostatnich pięciu lat. Ponad 81 procent ankietowanych ocenia zmiany demograficzne jako duże lub bardzo duże wyzwanie dla swojej jednostki - przede wszystkim przedstawiciele małych miasteczek i miast powiatowych.
Z kolei Raport Unii Metropolii Polskich „Starzejące się miasta. Przemiany demograficzne prognozowane do 2050 r. a wyzwania największych polskich miast” pokazuje, że problemy demograficzne dotkną także metropolie. Tylko w 3 z 12 miast UMP do 2050 r. nastąpi nieznaczny wzrost liczby mieszkańców: w Warszawie (o 2 proc.), Krakowie (o 4 proc.) oraz Rzeszowie (o 4 proc.). W pozostałych miastach spodziewany jest spadek liczby mieszkańców – od 1 proc. w Gdańsku do 24 proc. w Bydgoszczy. Jednocześnie do 2050 r. liczba osób w wieku emerytalnym we wszystkich miastach UMP wzrośnie z 1,6 mln do 2 mln (o 19 proc.), a w Polsce ogółem – z 8,8 mln do 11,2 mln (o 27 proc.) w porównaniu z 2023 r. W konsekwencji udział tej grupy w całej populacji zwiększy się w miastach UMP z 24 do 31 proc., a w skali kraju – z 23 do 34 proc. Na tle miast UMP w 2050 r. najstarsze demograficznie będą Bydgoszcz i Łódź – seniorzy będą tam stanowić po 37 proc. mieszkańców. Największego przyrostu liczby osób w wieku sędziwym (80+) doświadczą miasta Polski Wschodniej: Rzeszów (o 64 proc.), Białystok (o 56 proc.) oraz Lublin (o 44 proc.). Poza nimi relatywnie duży wzrost liczby najstarszych mieszkańców prognozowany jest także w Szczecinie – o 53 proc
O ile wcześniej depopulacja miasteczek i wsi wynikała głównie z migracji do większych ośrodków lub za granicę, o tyle teraz głównym jej motorem jest brak urodzeń. Dane statyczne są nieubłagane:
W ciągu pięciu lat to spadek aż o 117 tysięcy - to tyle, jakby zniknęły trzy średniej wielkości miasta powiatowe. Zwiększa się liczba miast, w których nie urodziła się wystarczająca liczba dzieci do utrzymania nawet jednego oddziału szkolnego.
Jak wylicza w podcaście „Międzymiastowa” Janusz Szewczuk, doradca strategiczny Związku Miast Polskich, dane za 2024 rok wskazują, że żadne z miast w Polsce nie osiągnęło wskaźnika, który gwarantuje zastępowalność pokoleń, czyli 2,1. Najlepszy wynik to 1,75, najgorszy 0,3. Ponad 100 miast małych, peryferyjnych lub tzw. rekreacyjnych, położonych w pasie nadmorskich lub górskim, miało wskaźnik poniżej poziomu 0,7. To zdaniem ekspertów demografii oznacza, że w ciągu dwóch pokoleń te miasta po prostu znikną.
W około 700 miastach w ciągu dwóch pokoleń pozostanie jedynie jedna czwarta ludności, czyli z miasta liczącego dziś 40 tys. mieszkańców zostanie około 10 tys., z czego połowa to będą seniorzy – wskazuje Janusz Szewczuk.
Czytaj też w LEX: Szanse i utrudnienia deinstytucjonalizacji usług społecznych dla osób starszych mieszkających na wsi – wnioski z badań jakościowych >
Jak wskazują autorzy badania dla Fundacji Rozwoju Demokracji Lokalnej "Wiedza bez strategii. Demograficzne wyzwania samorządów" większość samorządowców samorządowcy jest świadoma, że prognozy demograficzne powinny mocniej kształtować lokalne planowanie. A jednak gminy wyludniające się i gminy rosnące podejmują decyzje w bardzo podobny sposób.
Świadomość zagrożenia nie zmienia profilu priorytetów ani częstotliwości sięgania po dane demograficzne - puentują autorzy badania.
Eksperci wskazują, że spadek liczby ludności o połowę, oznacza proporcjonalny wzrost kosztów jednostkowych utrzymania infrastruktury: wody, ścieków, energii, komunikacji miejskiej. Utrzymywanie wszystkiego, co gminy teraz utrzymują, może okazać się zbyt kosztowne i pociągnąć w dół całą gminę.
Czytaj też w LEX: Zmiany demograficzne – konieczność działań na terenach wiejskich >
Problem dotyczy także mieszkalnictwa. O ile wciąż jest głód mieszkaniowy, to za 20 lat, wiele polskich samorządów może borykać się z nadmiarem mieszkań. Już teraz w województwie dolnośląskim różnice w cenach między obszarami wzrostu a depresji demograficznej są trzykrotne. Niektórzy eksperci przedstawiają czarne scenariusze, że za dwie, trzy dekady, także w Polsce powtórzy się model z Hiszpanii, gdzie za jedno euro będzie można kupić pustostan.
Czytaj też w LEX: Efektywności polityki mieszkaniowej w Polsce w świetle wyników badania luki czynszowej w latach 2010-2022 >
Eksperci wymieniają też błędy planistyczne.
Miasta, które już mają problemy związane z depopulacją, muszą zacząć myśleć, jak dopasować się do tego, że nie będą miały 100 tys. mieszkańców, ale 50 tys. mieszkańców, z czego większość to będą seniorzy – wskazuje Ryszard Grobelny, dyrektor Biura Związku Miast Polskich, specjalista w zarządzaniu i restrukturyzacji administracji publicznej.
Zdaniem Marcina Wojdata, dyrektora ds. analiz i badań Unii Metropolii Polskich, samorządowcy nie mają dziś wyboru, muszą radykalnie zmienić sposób myślenia o funkcjonowaniu swoich jednostek.
Muszą przestawić się na myślenie o tym, jak ich gminy będą wyglądały za 10–15 lat. Tym bardziej, że nie istnieje jedna, uniwersalna recepta na to, jak reagować na wyzwania demograficzne. Każda gmina znajduje się w innej sytuacji: ma odmienną historię, inną strukturę społeczną i różne prognozy demograficzne. Wspólne są natomiast wyzwania, z którymi wszystkie będą musiały się zmierzyć – podkreśla Marcin Wojdat.
Czytaj też w LEX: Uchwały rad gmin uczestniczących w rządowych i ministerialnych programach dotyczących pomocy społecznej >
Według niego duże miasta już dziś powinny w większym stopniu koncentrować się na rozwoju usług wsparcia i opieki dla osób starszych. Zwraca uwagę, że włodarze gmin otaczających metropolie - tzw. gmin obwarzankowych, które nie mają problemów demograficznych, wprost przeciwnie - ich liczba rośnie, inwestując w usługi poprawiające komfort życia mieszkańców, takie jak żłobki, przedszkola i szkoły, także z tytułu głowy powinni mieć hasło: depopulacja. Za kilkanaście lat sytuacja ta może się diametralnie zmienić. Dlatego już teraz infrastruktura publiczna powinna być projektowana elastycznie – tak, aby za 20 lat mogła pełnić inne funkcje publiczne, na przykład związane z opieką i wsparciem osób starszych.
Czytaj też w LEX: Nowa rola samorządu terytorialnego w państwie współczesnym >
Zdaniem eksperta, wyzwaniem społecznym, zwłaszcza w dużych miastach, jest kwestia integracji migrantów, którzy w pewnym stopniu spowalniają proces depopulacji. Konieczna jest również dyskusja o zmianach w prawie. Tam, gdzie samorządy nie są w stanie samodzielnie realizować swoich zadań, np. w edukacji, powinny mieć możliwość szerszej współpracy z innymi gminami. Są bowiem w Polsce gminy, w których w 2025 r. nie urodziło się ani jedno dziecko. To oznacza, że za kilka lat nie będzie możliwe utworzenie nawet pierwszej klasy w szkole prowadzonej przez samorząd.
Depopulacja jest wyzwaniem nie tylko dla gmin, ale również dla państwa, które będzie musiało na nowo zorganizować funkcjonowanie instytucji publicznych i całego systemu usług tak, aby odpowiadały one na zmieniające się potrzeby lokalnych społeczności. Kluczowe będzie znalezienie równowagi, z jednej strony nie można rezygnować z lokalnej tożsamości, z drugiej - trzeba zapewnić sprawne funkcjonowanie administracji i usług publicznych dostosowanych do zupełnie innej struktury społecznej – uważa Wojdat.
Czytaj też w LEX: Usługi społeczne na rzecz społeczności lokalnych – rola organizacji pozarządowych >
Podkreśla, że samorządowcy muszą odejść od dotychczasowego myślenia o rozwoju rozumianym jako ciągła rozbudowa infrastruktury – kolejne szkoły, place zabaw czy domy kultury. Coraz częściej potrzebne jest „zarządzanie kurczeniem się” wspólnot lokalnych. Warto sięgać po doświadczenia samorządów Europy Zachodniej, które z problemem depopulacji mierzą się od ćwierć wieku, m.in. we wschodnich landach Niemiec po zjednoczeniu kraju. Tam odpływ mieszkańców doprowadził do powstania licznych pustostanów, zarówno mieszkaniowych, jak i użytkowych. Jedną z odpowiedzi był program, w ramach którego zdecydowano się na „skompresowanie” funkcjonowania miast, polegające na wyburzaniu zbędnej zabudowy na obrzeżach i zachęcanie mieszkańców do przeprowadzki bliżej centrów. Zwiększenie gęstości zaludnienia pozwala utrzymać usługi publiczne na odpowiednim poziomie. Przykład Lipska pokazuje, że takie działania mogą przynieść efekty – dziś miasto należy do najbardziej dynamicznie rozwijających się miast w Niemczech, jeśli chodzi o liczbę ludności.
To właśnie umiejętność zarządzania kurczeniem się, a nie tylko rozwojem, staje się jednym z najważniejszych wyzwań dla polskich samorządów w nadchodzących latach – podkreśla Wojdat.
Czytaj też w LEX: Struktury i procesy demograficzne jako determinanty decyzji podejmowanych przez samorządy terytorialne >
Janusz Szewczuk mówi o koncepcji resizingu (zmiany rozmiaru). Polega ona na koncentracji działań wokół „masy krytycznej” – centrów usługowych i funkcjonalnych, które miasto jest w stanie utrzymać. Reszta nieefektywnej infrastruktury powinna być sukcesywnie redukowana. Szewczuk podkreśla, że to nie jest koncepcja „zwijania miast”, ale inwestowania w ich przyszłość.
Przy takim poziomie dzietności i takiej strukturze wieku mieszkańców konieczna jest zmiana skali funkcjonowania miasta – mówiąc kolokwialnie, trzeba zmienić numer buta – podsumowuje Janusz Szewczuk.
Czytaj też w LEX: Prawno-ekonomiczne uwarunkowania pracy w domach pomocy społecznej w kontekście starzenia się populacji >
