Problem powstał na tle skarg wpływających do Rzecznika Praw Obywatelskich. Sąd Najwyższy w sposób rozbieżny rozumie przepisy ustawy z 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin .

Majątek wspólny małżonków

Wątpliwości dotyczą charakteru prawnego umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy. Wyjaśnienie zaistniałych rozbieżności jest szczególnie istotne dla tych następców, którzy w momencie zawierania umowy znajdowali się w ustroju wspólności majątkowej małżeńskiej, w celu ustalenia przynależności nabywanego przez nich gospodarstwa rolnego – albo do majątku wspólnego małżonków, albo do majątku odrębnego następcy.

Co prawda, po podjęciu przez Sąd Najwyższy uchwały III CZP 59/05 z 25 listopada 2005 r. w poszerzonym składzie 7 sędziów SN, rozbieżności wydawały się ostatecznie wyjaśnione. Niemniej jednak, uchwała ta dotyczy wyłącznie umów zawartych na podstawie poprzednio obowiązującej ustawy z 1977 roku. Zgodnie z jej tezą: „Gospodarstwo rolne, przekazane na podstawie ustawy z dnia 27 października 1977 r. o zaopatrzeniu emerytalnym oraz o innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin następcy pozostającemu w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej, należy do majątku wspólnego”.

Majątek odrębny

Postanowieniem z 18 kwietnia 2008 r., Sąd Najwyższy przyjął, że: „do umowy przekazania gospodarstwa rolnego następcy należy w drodze analogii stosować przepisy kodeksu cywilnego i innych ustaw o umowie darowizny”. A zatem „gospodarstwo rolne, którego własność przeszła na następcę rolnika, pozostającego w związku małżeńskim i ustroju wspólności majątkowej, w wyniku zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego pomiędzy nim a przekazującym, weszło do jego majątku odrębnego".

Uzasadnienie tego stanowiska w istocie sprowadzało się do argumentu o nieodpłatności stanowiącej cechę wspólną jednej i drugiej umowy.

Przekazanie daje prawo do renty, darowizna - nie

Na gruncie ustawy z 1977 r. istniała ścisła zależność pomiędzy umową przekazania gospodarstwa rolnego następcy a otrzymaniem emerytury lub renty, podczas gdy zależność ta nie występowała przy umowie darowizny, która w ogóle nie dawała prawa do renty lub do emerytury. Choć zatem obie te umowy były nieodpłatne, to jednak umowa przekazania miała dla przekazującego istotny cel gospodarczy, w przeciwieństwie do umowy darowizny.

SN zwraca uwagę, że na gruncie ustawy z 1982 r. sytuacja przedstawiała się inaczej. Z jej przepisów wynika, że przekazaniem gospodarstwa rolnego, po spełnieniu określonych warunków, jest również darowizna tego gospodarstwa, a nawet jego sprzedaż na rzecz dowolnej osoby fizycznej lub prawnej. A każde przekazanie gospodarstwa rolnego, a więc także jego darowizna lub sprzedaż, jest jednym z trzech łącznych warunków uprawniających rolnika do renty lub emerytury. Wobec tego, według Sądu Najwyższego, na gruncie ustawy z 1982 r. rolnik miał wybór zarówno co do formy przekazania gospodarstwa, jak i osób, którym je przekaże, a każde przekazanie wywoływało taki sam skutek - otrzymanie od państwa renty lub emerytury.

W związku z tym SN uznał, że pomiędzy umową przekazania gospodarstwa rolnego zawartą na gruncie ustawy 1982 r. a umową darowizny nie zachodzą istotne różnice: obie te umowy mają taki sam charakter i prowadzą do tych samych skutków.

Drugi pogląd SN jest kontynuacją stanowiska wyrażonego w uchwale 7 sędziów SN z 2005 r. (dotyczącej umów zawartych na podstawie ustawy z 1977 r.).

Wyłączenie z majątku wspólnego

Zgodnie z nim umowa przekazania gospodarstwa rolnego zawarta na podstawie ustawy z 1982 r. przez jednego z małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej prowadzi do włączenia tego gospodarstwa do majątku wspólnego małżonków.

Uzasadniając przedstawione stanowisko, SN zwraca uwagę, że umowa o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy jest składnikiem systemu emerytalnego i rentowego rolników. A jej celem jest uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Z tym wiąże się wzajemna zależność umowy i decyzji w przedmiocie tych świadczeń polegająca na tym, że utrata mocy jednej pociąga za sobą utratę mocy drugiej z tych czynności.

Rzecznik opowiada się za stanowiskiem o jej odrębności umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy zawartej w trybie ustawy z 1982 r. od umowy darowizny. Wobec tego należy przyjąć, że gospodarstwo rolne przekazane następcy pozostającemu w ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków.

Sygnatura akt III CZP 106/22