Wyższe kary za przestępstwa przeciwko małoletnim, ale czy skuteczne?
Rząd proponuje zaostrzenie kar za przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, popełniane przeciwko małoletnim. Zdaniem autorów projektu ma to zapewnić wymiar kary bardziej adekwatny do rozmiaru wyrządzanej szkody i skuteczniej chronić osoby narażone na tego rodzaju nadużycia. Natomiast karniści mówią o zmianie wyłącznie symbolicznej, nie zwiększającej rzeczywistej ochrony potencjalnych pokrzywdzonych, a także o kolejnym przejawie populizmu penalnego.
Jak można przeczytać w informacji zamieszczonej w wykazie prac programowych i legislacyjnych Rady Ministrów, zasadniczym celem projektu jest zaostrzenie ustawowego zagrożenia karą czynów określonych w rozdziale XXV Kodeksu karnego, czyli dotyczących przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, wybranych przestępstw popełnionych przeciwko małoletnim lub gdy treści pornograficzne obejmują udział małoletniego. Proponowane jest również wyłączenie stosowania przepisów dotyczących przedawnienia w przypadku popełnienia określonych przestępstw skierowanych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletniego, odznaczających się znacznym stopniem społecznej szkodliwości. Zmieniona ma być też forma prowadzenia postępowania przygotowawczego w przypadku tych występków, zagrożonych karą nieprzekraczającą pięciu lat pozbawienia wolności, z dochodzenia na śledztwo.
Czytaj: 14-latek za zabójstwo nie będzie odpowiadać jak dorosły>>
Konsekwencje straszenia „krwawym piątkiem” zależne od wieku nastolatka>>
Surowsze kary, szersze „widełki”
Jedna ze zmian dotyczyć ma art. 199.1 k.k. (kto, przez nadużycie stosunku zależności lub wykorzystanie krytycznego położenia, doprowadza inną osobę do obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności), gdzie dotychczasowe zagrożenie z kary pozbawienia wolności do lat 3, ma zmienić się na karę od 6 miesięcy do lat 8. Z kolei w art. 199.2 k.k. (jeżeli czyn określony w par. 1 został popełniony na szkodę małoletniego) dotychczasowa kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 ma zmienić sią na karę od roku do lat 10. W art. 200.3 k.k. (kto małoletniemu poniżej lat 15 prezentuje treści pornograficzne lub udostępnia mu przedmioty mające taki charakter albo rozpowszechnia treści pornograficzne w sposób umożliwiający takiemu małoletniemu zapoznanie się z nimi) kara pozbawienia wolności do lat 3, ma zmienić się na karę od 3 miesięcy do lat 5. Natomiast ten, „kto w celu swojego zaspokojenia seksualnego lub zaspokojenia seksualnego innej osoby prezentuje małoletniemu poniżej lat 15 wykonanie czynności seksualnej (art. 200.4 k.k). zasłużyłby na karę pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8, gdy obecnie jest to do lat 3. W art. 200a.1 k.k. (kto w celu popełnienia przestępstwa określonego w art. 197.4 - zgwałcenie małoletniego - lub art. 200 – obcowanie płciowe z małoletnim - jak również produkowania lub utrwalania treści pornograficznych, za pośrednictwem systemu teleinformatycznego lub sieci telekomunikacyjnej nawiązuje kontakt z małoletnim poniżej lat 15, zmierzając, za pomocą wprowadzenia go w błąd, wyzyskania błędu lub niezdolności do należytego pojmowania sytuacji albo przy użyciu groźby bezprawnej, do spotkania z nim) ma być zmiana z kary pozbawienia wolności do lat 3, na karę od 3 miesięcy do lat 5.
W art. 200a.2 k.k. (składanie w.w. propozycji małoletniemu) sankcja ma być zmieniona z kary ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2, na karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. Natomiast publiczne propagowanie lub pochwala zachowania o charakterze pedofilskim, (art. 200b k.k.) dotychczasowe zagrożenie z kary pozbawienia wolności do lat 3 zmieniłoby się na karę od 3 miesięcy do lat 5. Z kolei za przechowywanie, posiadanie lub uzyskanie dostępu do treści pornograficznych z udziałem małoletniego, wymiar kary miałby wzrosnąć z pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5, na karę od 6 miesięcy do lat 8 (art. 202.4a).
Natomiast w przypadku produkcji, rozpowszechniania, prezentacji, przechowywania lub posiadania treści pornograficznych przedstawiających wytworzony albo przetworzony wizerunek małoletniego uczestniczącego w czynności seksualnej (art. 202.4b k.k.) miałby nastąpić wzrost z kary pozbawienia wolności do lat 3, na karę od 3 miesięcy do lat 5.
Czytaj: Brak definicji może osłabić ochronę dzieci przed pornografią>>
Cel słuszny, metoda symboliczna i populistyczna
Jak podkreślają autorzy tego projektu, ideą zmiany jest podkreślenie szczególnej naganności penalizowanych zachowań oraz zapewnienie, by wymiar kary był bardziej adekwatny do rozmiaru wyrządzanej szkody i skuteczniej chronił osoby narażone na tego rodzaju nadużycia.
Poproszeni o komentarz do tych propozycji prawnicy – karniści, nie negują potrzeby „skutecznej ochrony osób narażonych na tego rodzaju nadużycia”, nie uznają jednak kolejnego zaostrzania kar za metodę prowadzącą do tego celu. - To zmiany o charakterze symbolicznym, nie zwiększające rzeczywistej ochrony potencjalnych pokrzywdzonych – twierdzi prof. Konrad Burdziak z Uniwersytetu Szczecińskiego. Według niego podwyższenie dolnej lub górnej granicy ustawowego zagrożenia karą samo w sobie niczego nie zmieni, poza tym, że pokaże zainteresowanie polityków problematyką przeciwdziałania przestępstwom przeciwko wolności seksualnej i obyczajności.
Liczy się skuteczność w wykrywaniu popełnianych przestępstw, sprawność i prawidłowość prowadzonych postępowań, a także stosowanie adekwatnych środków reakcji na fakt popełnienia przestępstwa, a w tym zakresie podwyższenie górnych granic ustawowego zagrożenia niczego nie zmieni. Podobnie, jak niczego nie zmieni, podwyższenie dolnych granic ustawowego zagrożenia o - zasadniczo - 3 lub 6 miesięcy pozbawienia wolności: wciąż możliwe będzie wszakże orzekanie kar minimalnych, niekoniecznie odpowiadających wymogom przewidzianym w art. 53 k.k. – mówi Prawo.pl.
Podobnie ocenia to prof. Paweł Czarnecki z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uznaje projekt za kolejny przykład klasycznego populizmu penalnego i też przypomina, że kryminologia i praktyka wymiaru sprawiedliwości dawno wykazały prawdę fundamentalną: przestępczość odstrasza nie surowość kary, lecz jej nieuchronność.
- Projektodawcy po raz kolejny z uporem maniaka powtarzają mantrę o „podnoszeniu ustawowego zagrożenia” jako panaceum na naganność przestępstw przeciwko wolności seksualnej małoletnich. To błąd kardynalny, bo sprawca przestępstw przeciwko wolności seksualnej rzadko kalkuluje, czy grozi mu 3, czy 8 lat pozbawienia wolności, czy nawet w innych systemach podwójne dożywocie lub kara śmieci. Kalkuluje natomiast ryzyko wpadki – zaznacza w rozmowie z Prawo.pl.
Czytaj: Populizm penalny kwitnie w najlepsze>>
Bez przedawnienia?
Przedstawione założenia projektu przewidują wyłączenie stosowania przepisów o przedawnieniu wobec określonych przestępstw skierowanych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności popełnionych na szkodę małoletniego, odznaczających się znacznym stopniem społecznej szkodliwości, aby pokrzywdzony mógł zgłosić przestępstwo i doprowadzić do wszczęcia postępowania karnego niezależnie od upływu czasu. - Celem jest zapewnienie pełniejszej ochrony ofiar, które doświadczyły przestępstw seksualnych w ich dzieciństwie oraz umożliwienie skutecznego ścigania sprawców niezależnie od czasu, jaki upłynął od popełnienia czynu – deklarują autorzy. Prof. Burdziakowi ta propozycja podoba się. - Krokiem w dobrym kierunku jest zmiana regulacji dotyczącej przedawnienia w przypadku popełnienia określonych przestępstw skierowanych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności małoletnich – ocenia.
Prof. Czarnecki jest innego zdania.
Propozycja całkowitego wyłączenia przedawnienia, lub ustanawiania absurdalnie długich okresów, dla szeregu przestępstw seksualnych brzmi chwytliwie w ustach polityka, ale z punktu widzenia procesu karnego, czy standardu Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, jest prawnym nonsensem. Przedawnienie w prawie karnym nie jest prezentem dla sprawcy. Po kilkunastu czy kilkudziesięciu latach od zdarzenia po prostu dowody naturalnie ulegają degradacji, a świadkowie, w tym dzieci zapominają szczegóły, dokumentacja medyczna czy psychologiczna znika, a obiektywna weryfikacja wersji wydarzeń staje się fikcją. Skazywanie lub próby rzetelnego osądzenia spraw w oparciu o mgliste wspomnienia po 30 latach ocierają się o sądową loterię, a nie o wymierzanie sprawiedliwości – stwierdza.
Czytaj: Komisja ds. pedofilii proponuje zaostrzenie kar i zniesienie przedawnienia>>
Śledztwo zamiast dochodzenia, czyli większe zaangażowanie prokuratora
Proponowana jest też zmiana formy postępowania w przypadku występków określonych w rozdziale XXV Kodeksu karnego, zagrożonych karą nieprzekraczającą pięciu lat pozbawienia wolności z dochodzenia na śledztwo. Zdaniem autorów projektu, forma śledztwa zagwarantuje większe zaangażowanie prokuratora, który posiada wyłączną kompetencję do jego prowadzenia, w podejmowane czynności procesowe. Zdaniem prof. Konrada Burdziaka, sama zmiana formy prowadzenia postępowania niczego nie zmieni.
Moje doświadczenie adwokackie pokazuje, że większe znaczenie ma przygotowanie organu prowadzącego postępowanie, tak pod względem kompetencji miękkich, jak i twardych. Tymczasem niejednokrotnie zdarza się, że postępowania prowadzone są, także przez prokuratorów, w sposób nieprawidłowy, chociażby z uwagi na pominięcie regulacji pozwalających na stworzenie pokrzywdzonemu możliwie bezpiecznych warunków złożenia zeznań w sprawie, z uwagi na niezabezpieczenie odpowiednich źródeł dowodowych, czy z uwagi na pominięcie art. 22a ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich. Zauważalne są także niedociągnięcia, gdy chodzi o uwzględnianie przez organy ścigania w poszczególnych postępowaniach ustaleń takich nauk, jak kryminologia, wiktymologia, psychologia i pedagogika - same przepisy prawne to nie wszystko – mówi Prawo.pl.
A prof. Paweł Czarnecki ocenia, że to „argument rodem z gabinetów ministerialnych”, całkowicie oderwany od polskiej prokuratorskiej rzeczywistości. - Od kilkudziesięciu lat w polskim modelu procesowym prokurator przecież w zasadzie nie prowadzi śledztw, on je nadzoruje. Ponad 85 procent postępowań przygotowawczych w naszym kraju, z uwagi że są to dochodzenia, faktycznie realizuje policja, bez żadnego realnego nadzoru prokuratora, który jedynie podpisuje akt oskarżenia. Śledztw prowadzonych przez prokuratora jest jedynie 1-2 procent - powiedział. Zdaniem prof. Czarneckiego, przeniesienie danej kategorii przestępstw z trybu dochodzenia do śledztw to konsekwencja zmiany zagrożeń.
Ta zmiana, co do zasady techniczna, musi nastąpić z uwagi na konstrukcję artykułu 325b Kodeksu postępowania karnego, ale na pewno nie ona sprawi cudownie, że prokurator nagle zdejmie togę, porzuci tysiące tomów akt, setki postanowień i ruszy w teren przesłuchiwać świadków, czy analizować zabezpieczone nośniki. Bajki z kryminałów i tyle - zaznacza.
Czytaj: Prof. Wróbel: Szkoda, że tylko kibice obrazili się na weto do zmian w k.p.k.>>
