Rząd chce surowiej karać za pomoc w nielegalnym przekraczaniu granicy

Przestępstwa polegające na pomocy w nielegalnym przekraczaniu granicy mają mieć charakter kwalifikowany, co oznacza wyższe kary. Zdaniem rządu nowe przepisy mają wzmocnić ochronę funkcjonariuszy publicznych, skuteczniej przeciwdziałać organizowaniu nielegalnego przekraczania granicy oraz zwiększyć odpowiedzialność sprawców, którzy narażają życie i zdrowie innych osób. Prawnicy, w tym Komisja Kodyfikacyjna, uważają je za niepotrzebne i nadmiernie restrykcyjne.

Przyjęty we wtorek 10 listopada przez Radę Ministrów projekt przewiduje wprowadzenie trzech nowych typów kwalifikowanych przestępstwa organizowania innym osobom nielegalnego przekraczania granicy Polski. Wynikająca z tego surowsza odpowiedzialność karna ma dotyczyć sprawców, którzy:

• organizują nielegalne przekraczanie granicy w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej;
• swoim działaniem narażają życie lub zdrowie wielu osób;
• doprowadzają do sytuacji, w której następstwem przestępstwa jest śmierć człowieka.

Według autorów tego projektu, nowe przepisy mają umożliwić bardziej adekwatne reagowanie na szczególnie niebezpieczne formy przestępczości związanej z organizowaniem nielegalnego przekraczania granicy. - Chodzi nie tylko o samo naruszenie przepisów granicznych, ale przede wszystkim o odpowiedzialność osób, które czerpią korzyści z organizowania takich działań lub narażają innych na poważne niebezpieczeństwo – stwierdza Ministerstwo Sprawiedliwości.

Nieproporcjonalne sankcje

Projekt już na wstępnym etapie prac nad nim skrytykowała Komisja Kodyfikacyjna, według której projektowane rozwiązanie budzi wątpliwości w świetle zasady proporcjonalności ingerencji w prawa jednostki, czyli w tym przypadku w wolności osobiste. Komisja w swojej opinii przypomina, że jak wielokrotnie podkreślał Trybunał Konstytucyjny, ustawodawca konstruując przepis, który ingeruje głęboko w sferę praw jednostki, musi uwzględnić nie tylko zasady przyzwoitej legislacji (w tym zasadę dookreśloności i konkretności), ale także rozważyć proporcjonalność zastosowanego środka. - Nie wystarczy, aby stosowane środki sprzyjały zamierzonym celom, ułatwiały ich osiągnięcie albo były wygodne dla władzy, która ma je wykorzystać do osiągnięcia tych celów. Środki te powinny być godne państwa określanego, jako demokratyczne i prawne – stwierdza Komisja. I dodaje, że minimalnym wymogiem konstytucyjnym jest to, aby przeszły one test „konieczności w demokratycznym państwie prawnym”.

 Nie wystarczy zatem sama celowość, pożyteczność, taniość czy łatwość posługiwania się przez władzę – w odniesieniu do użytego środka, ale chodzi o zastosowanie środków niezbędnych (koniecznych) w tym sensie, że będą one chronić określone wartości w sposób bądź w stopniu, który nie mógłby być osiągnięty przy zastosowaniu innych środków, a jednocześnie winny to być środki jak najmniej uciążliwe dla podmiotów, których prawo bądź wolność ulegają ograniczeniu – czytamy w opinii.

 Czytaj: Wątpliwe zaostrzenie kar za pomoc w przekraczaniu granicy>> 

Zdaniem jej autorów, projektodawca nie wykazał jakichkolwiek dowodów (badań empirycznych, danych statystycznych) uzasadniających potrzebę wprowadzenia nowych typów kwalifikowanych w art. 264 par. 3a-3c k.k. Wyszedł jedynie z założenia, że nowe, kazuistyczne, rozwiązania prawne doprowadzą do odstraszenia przyszłych potencjalnych sprawców przestępstw nielegalnego przekroczenia granicy oraz organizowania innym osobom przekraczania granicy wbrew przepisom. - Pozbawione są one spójności systemowej, a czasami także racjonalności. Wprowadzenie bowiem typu kwalifikowanego przestępstwa organizowania innym osobom przekraczania wbrew przepisom granicy Rzeczypospolitej Polskiej z uwagi na działanie w celu osiągnięcia korzyści majątkowej lub osobistej spowoduje, że znaczna większość zachowań sprawczych kwalifikowanych w oparciu o art. 264 par. 3 k.k., zostanie objęta nowym typem o zaostrzonej odpowiedzialności. Jak zauważają autorzy opinii, z założenia sprawcy dopuszczający się przestępstwa z art. 264 par. 3 k.k. działają w celu osiągnięcia korzyści majątkowej – czytamy w opinii Komisji. - Projekt dotyczący nowelizacji art. 264 k.k. to podręcznikowy przykład tworzenia prawa pod dyktando doraźnych wydarzeń geopolitycznych. Sam cel rządu może i jest zasadny w obliczu wojny w Ukrainie i presji hybrydowej państwo musi twardo zwalczać grupy przestępcze czerpiące zyski z nielegalnego przerzutu ludzi. 

Diabeł tkwi jednak w legislacyjnych środkach, po które sięgnięto – powiedział Prawo.pl adwokat Ernest Mocarski, prowadzący kancelarię prawa karnego w Warszawie. I dodał, windowanie sankcji aż do 20 lat więzienia, w sytuacji gdy nieumyślnym następstwem przerzutu jest śmierć człowieka to klasyczny populizm penalny. - Taka regulacja opiera się wyłącznie na funkcji odstraszającej, całkowicie ignorując pozostałe cele prawa karnego. Dla porównania – za „zwykłe” nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.) grozi do 5 lat pozbawienia wolności. Z kolei przy przestępstwach o charakterze katastrofalnym, gdzie konstrukcja winy jest podobna – czyli sam czyn jest umyślny, ale śmierć człowieka stanowi jego nieumyślny skutek (art. 163 par. 3 k.k.) – górna granica wynosi 15 lat. Choć szerokie widełki w nowym projekcie dają sądom możliwość indywidualizacji i stopniowania winy, to windowanie górnej granicy drastycznie zaburza wewnętrzną spójność Kodeksu karnego – zaznaczył. Natomiast zdaniem dr. Piotra Kosmatego, prokuratora Prokuratury Regionalnej w Krakowie, gdy Polska jest celem bardzo poważnych ataków realizowanych w ramach tzw. działań poniżej progu wojny, każda przemyślana i dobrze przygotowana działalność ustawodawcy zmierzająca do zwiększenia skuteczności ochrony granicy polskiej zasługuje na aprobatę. 

Ale te propozycje nie do końca wychodzą naprzeciw takiemu zapotrzebowaniu. Nie wiadomo dlaczego w przypadku śmierci przemycanego człowieka sprawca może trafić za kraty aż na 20 lat, podczas gdy sprawcy pożaru, w następstwie którego ktoś poniósł śmierć, grozi 15 lat pozbawienia wolności. Przecież w obu przypadkach mamy do czynienia z tzw. przestępstwem umyślno-nieumyślnym. Czyż nie jest to przejaw tak krytykowanego w przeszłości populizmu penalnego? – zastanawia się.

Czytaj: Śmierć osoby przemycanej przez granicę? MS chce dla organizatorów nawet 20 lat więzienia>>

Pomoc migrantowi w kraju nie będzie karana

Na szczęście w przyjętym przez rząd projekcie nie ma propozycji Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji, wprowadzenia odpowiedzialności karnej za umożliwianie lub ułatwianie dalszego pobytu w Polsce osobie, która przebywa tu niezgodnie z przepisami, także wtedy, gdy działanie nie jest związane z osiągnięciem korzyści majątkowej lub osobistej. Takie zachowanie miałoby podlegać karze pozbawienia wolności do lat 3. Podczas konsultacji krytykował to Rzecznik Praw Obywatelskich, a adwokat Jarosław Jagura, eksperta Programu Spraw Precedensowych Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka przewidywał, że taka zmiana budziłaby obawy w kontekście kryminalizacji niesienia pomocy humanitarnej osobom, które przekraczają polskie granice. Jego zdaniem, ten przepis mógłby być wykorzystywany w sytuacjach, gdzie organizowanie przekraczania granicy odbywa się z przyczyn humanitarnych, rodzinnych, czyli tam, gdzie nie ma żadnych wątków korzyści osobistych i finansowych. 

 Czy wobec tego polski rząd świadomie chce doprowadzić do sytuacji, w której wprost karane, karą do 8 lat pozbawienia wolności, miałoby być działanie z pobudek humanitarnych, solidarnościowych, czysto ludzkich np. zorganizowanie przekroczenia granicy uciekającej przed prześladowaniami siostrze z jej małymi dziećmi? – pyta prawnik. Po tej krytyce Ministerstwo Sprawiedliwości zdecydowało o usunięciu tej propozycji z projektu. 

Czytaj: Był projekt, ale nie będzie kar za niekomercyjną pomoc migrantom>>

Wyższe grzywny za nielegalne przekroczenie granicy

Projekt przewiduje również podwyższenie minimalnej grzywny za nielegalne przekroczenie granicy Polski, które stanowi wykroczenie. Obecnie minimalna grzywna może wynosić 20 zł. Po zmianie jej dolna granica ma wynosić 500 zł. Jak argumentuje MS, celem rozwiązania jest zwiększenie dolegliwości sankcji i dostosowanie jej do charakteru naruszenia przepisów.

Skuteczniejsza ochrona funkcjonariuszy

Projekt przewiduje też rozszerzenie przepisów dotyczących czynnej napaści na funkcjonariusza publicznego. Obecne przepisy przewidują surowszą odpowiedzialność m.in. w przypadku napaści z użyciem broni palnej, noża lub innego podobnie niebezpiecznego przedmiotu. Jednak jak tłumaczy resort sprawiedliwości, w praktyce pojawiają się wątpliwości dotyczące kwalifikowania niektórych szczególnie niebezpiecznych zachowań, np. ataku z wykorzystaniem samochodu. Projekt zakłada, że przepisy obejmą również napaść polegającą na działaniu w inny sposób bezpośrednio zagrażający życiu funkcjonariusza. - Zmiana ma wyeliminować wątpliwości interpretacyjne i zapewnić skuteczniejszą ochronę osobom wykonującym obowiązki służbowe, w szczególności funkcjonariuszom Policji i Straży Granicznej – czytamy w uzasadnieniu.