O „kontrrewolucji” w Trybunale Konstytucyjnym – czy wolno poświęcić praworządność formalną?

Po 30 października 2026 r. wizerunek Trybunału Konstytucyjnego w opinii publicznej utrwali się jako swoista kolejna, trzecia „izba parlamentu”. Miejsce walki o to, który polityk w danym momencie dzierży władzę nad instrumentami przymusu i wysyła „skuteczniejszych” sędziów. Do odbudowy szacunku dla TK potrzebujemy, jako wspólnota, sędziów powściągliwych, bezstronnych i niezawisłych od każdego wpływu. Którzy nawet w najgłębszym kryzysie ustrojowym rozumieją, że ich jedyną siłą nie jest wsparcie siłowe władzy wykonawczej, lecz bezwzględne poszanowanie procedur, aby utrzymać powagę sprawowanego urzędu – pisze Dawid Kulpa, radca prawny, partner w Kancelarii Kulpa Kozak Adwokaci i Radcowie Prawni.

Jak każdemu prawnikowi wiadomo, system prawny składa się z dwóch podstawowych grup norm prawnych: norm kompetencyjnych oraz norm merytorycznych. Norma kompetencyjna to w prawie szczególny rodzaj reguły, która upoważnia formalnie konkretny organ państwa do podjęcia określonego działania prawnego (np. wydania decyzji, wyroku, rozporządzenia czy zarządzenia).

Czytaj: Jak uratować Trybunał? Reset brzmi dobrze, ale może rozbić się o sędziów>>

Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa

O ile w prawie prywatnym obowiązuje zasada wolności (autonomii woli), którą obrazowo ujmuje powiedzenie, że każdy obywatel może robić wszystko, czego prawo mu nie zakazuje, o tyle w prawie publicznym jest dokładnie odwrotnie. Organ państwa może zrobić tylko to, do czego przyznano mu wyraźną normę kompetencyjną, o czym stanowi art. 7 Konstytucji RP:

„Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa”.

Na tej właśnie zasadzie ufundowana jest koncepcja „formalnej” praworządności, tak bardzo istotna dla praktyków i rzeczywistego stosowania prawa.

Paradoks tej sytuacji najlepiej obrazuje „formalny” status sędziego i prezesa Trybunału Konstytucyjnego Bogdana Święczkowskiego. Z jednej strony to osoba o wieloletniej, głęboko upolitycznionej trajektorii zawodowej (od funkcji prokuratora krajowego i zaangażowanego w kampanię wyborczą polityka po objęcie urzędu sędziego w TK). Z drugiej jednak strony każdy prawnik, włącznie z sędzią Anną Korwin-Piotrowską, nigdy nie podawał w wątpliwość jego formalnego statusu sędziego i prezesa TK. Przecież gdyby było inaczej, nie byłoby żadnej konieczności w ogóle rozważania inicjowania procedury z art. 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych. Bo tę sankcję stosuje się przecież tylko do „formalnie” istniejących sędziów.

Z dotychczasowych rozważań wynika, że w zrozumieniu skali wagi problemu z wydarzeniami z 30 października 2026 r. pomoże nam dopiero uprzednie ustalenie, że norma kompetencyjna do ingerencji w status sędziego Trybunału Konstytucyjnego istniała. A zatem wpierw musimy mieć pewność, że – idąc tą logiką – wciąż jeszcze planowane działanie spełni wymaganie praworządności „formalnej”. W kolejnym kroku przyjdzie nam zastanowić się, na ile spełnia ono również wymaganie praworządności „materialnej”, czyli tego, na ile to, co robi dana osoba jako sędzia TK, rzeczywiście koresponduje z wartościami kultury prawnej, które są powszechnie uznawane. Każdy indywidualnie, bo odpowiedzialności zbiorowej w postępowaniach dyscyplinarnych w Polsce, na szczęście, jeszcze nie praktykujemy.

Dla kompletności dodam, że praworządnością „materialną” byłby w tej sytuacji sposób, w jaki Bogdan Święczkowski sprawował tę funkcję: blokowanie Zgromadzenia Ogólnego, niedopuszczanie innych sędziów do orzekania czy arbitralne zmienianie składów. Praktyki, których nikt rozsądny nie broni, ale – i tu leży istota zagadnienia – wciąż praktyki wtórne wobec istniejących uprzednio norm kompetencyjnych prezesa TK. Norm, zaznaczmy, jednoznacznych i często wręcz wynikających wprost z samej Konstytucji RP.

Art. 130 p.u.s.p. to od zawsze hamulec awaryjny

W powyższym kontekście spór o zastosowanie art. 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych do sędziów Trybunału Konstytucyjnego jest znakomitym przykładem znaczenia i doniosłości norm kompetencyjnych z kilku powodów. Raz, że zarządzenie o natychmiastowej przerwie jest natychmiast wykonalne i samo w sobie nie podlega zaskarżeniu.

Dwa, że norma ta dotyczy sytuacji nadzwyczajnej. Bo taką jest sytuacja, gdy sędzia „zostaje ujęty na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa umyślnego”, jak i ta, gdy „rodzaj czynu, którego dokonał, powoduje, że powaga sądu lub istotne interesy służby sędziowskiej” wymagają natychmiastowego odsunięcia go od wykonywania obowiązków.

Ta nadzwyczajność sytuacji ma chronić nie tylko niesfornego sędziego, ale i jego arbitra. Arbitra przed otrzymaniem władzy skrajnie uznaniowej decyzji o praktycznym „zawieszeniu” innego sędziego. To rodzaj hamulca awaryjnego, który musi być wykładany zawężająco. I tu mamy trzeci istotny aspekt problemu. Mianowicie to ten, kto zarządza natychmiastową przerwę wobec innego sędziego, zyskuje kompetencję do działania. Ale jest to jedynie wąska, wycinkowa kompetencja. To jedynie tymczasowy „jednoosobowy organ interwencyjny”.

Paradoksalnie z chwilą wydania zarządzenia „władza” tego jedynego dysponenta kompetencji wygasa.

Natomiast to organ kolegialny, sąd dyscyplinarny, jest organem rozstrzygającym i post factum kontrolnym.

W świetle art. 180 ust. 2 Konstytucji RP nie da się zaakceptować art. 130 p.u.s.p. wobec sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Z moich dotychczasowych rozważań wokół celu i charakteru tej instytucji wynika, że obiektywnie wyjątkowo trudne, w odniesieniu do sędziów Trybunału Konstytucyjnego, jest uzyskanie powszechnej zgody wśród osób ceniących rządy prawa, że w ogóle istnieje i kiedykolwiek pod rządami Konstytucji RP z 1997 r. istniała, choćby niewysłowiona, norma o treści zbliżonej do art. 130 p.u.s.p.

Czytaj: „Nowi” sędziowie porządkują Trybunał, a rząd nadal nie publikuje wyroków>>

Piątka „nowych” sędziów już na liście sędziów TK, Wyrembaka już nie ma>>

Konstytucja takim działaniom stoi na przeszkodzie?

Jest tak z szeregu dalszych powodów. Po pierwsze, i najważniejsze, na przeszkodzie stoi wprost sama Konstytucja. Otóż zgodnie z art. 180 ust. 2 Konstytucji decyzja o zawieszeniu sędziego w urzędowaniu musi wynikać z orzeczenia sądu.

Zarządzenie o natychmiastowej przerwie rzeczywiście oddziałuje na status sędziego i rażąco ogranicza możliwość sprawowania przez niego urzędu. Skoro zatem ta jednoosobowa decyzja wywołuje natychmiastowy skutek tożsamy z zawieszeniem, jest oczywiste – argumentum a fortiori – że tym bardziej nie może ograniczać niezawisłości sędziego TK uprawnienie: (a) nieprzynależne „sądowi”, (b) wynikające z przepisu hierarchicznie niższego rzędu niż art. 180 ust. 2 Konstytucji.

Po drugie, władza jest w rękach interpretatora. Zauważmy, że ewentualna rekonstrukcja tej normy nie polega na bezpośrednim odczytaniu treści konkretnego przepisu prawa. Przeciwnie, interpretator musi pokonać kolejne, kaskadowe ustawowe odesłania, co niezwykle mocno osłabia końcowy walor argumentacyjny stanowczości konkluzji. Innymi słowy, z łatwością można taką wykładnię podważyć, wysuwając argument o instrumentalizacji prawa, a w najłagodniejszej wersji o jego relatywizacji czy subiektywizacji wykładni.

Po trzecie, interpretator zauważy, że art. 19 ustawy o statusie sędziów TK odsyła wyłącznie do przepisów dotyczących praw i obowiązków sędziów Sądu Najwyższego. Pojawia się pytanie, czy można przepis odsyłający z art. 10 § 1 ustawy o Sądzie Najwyższym w ogóle rozważać jako „przepis dotyczący praw i obowiązków sędziów Sądu Najwyższego” w sytuacji, gdy art. 130 p.u.s.p. ulokowany jest w „Rozdziale 3 Odpowiedzialność dyscyplinarna sędziów i asesorów sądowych”.

I wreszcie po czwarte, wykładnia historyczna tej normy jednoznacznie przeczy istnieniu luki. Ustawodawca zwykły w analogicznych przepisach odsyłających (art. 6 ust. 4 ustawy z 1 sierpnia 1997 r., jak i art. 43 ustawy z 25 czerwca 2015 r.) wprost rozróżniał dwie odrębne kategorie przedmiotu regulacji: „prawa i obowiązki” oraz „odpowiedzialność dyscyplinarną” sędziów Trybunału.

Nikt nie jest właściwym sędzią we własnej sprawie

Załóżmy jednak na potrzeby tej analizy – arguendo i contra constitutionem – że jednak normę taką miałby jeden z sędziów, niebędący przy tym ani prezesem, ani wiceprezesem TK, odkodować.

Pozostaje jednak doniosłym, zarówno prawnie, jak i etycznie, pytanie, kto konkretnie miałby ją zastosować. Jak pisał profesor Zygmunt Ziembiński („Praworządność”, w: Zarys teorii prawa, Poznań 2001, s. 246-247), praworządność „materialna” stosowania prawa jest dużo bardziej złożona od tej formalnej. Formalna jest weryfikowalna dla ogółu. Niezależnie od naszych sympatii politycznych, światopoglądu czy ideologii. Z materialną jest trudniej, niemniej – jak podnosi profesor Ziembiński – szukać trzeba tej minimalnej treści, której oczekujemy od działań praworządnych materialnie, poprzez mądrości cywilizacyjne ukryte w paremiach takich jak m.in. nemo iudex idoneus in re sua. Nikt nie jest właściwym sędzią we własnej sprawie. Sens tej zasady jest głębszy. Nikt nie powinien wykonywać jednostronnie władzy publicznej tam, gdzie sam pozostaje zainteresowany wynikiem spornej sytuacji.

W tym miejscu kończy się prawo, a zaczyna faktyczny kontekst. O ile nikt nie twierdzi, że standard pełnienia funkcji prezesa Trybunału Konstytucyjnego przez Bogdana Święczkowskiego był – eufemistycznie rzecz ujmując – odpowiedni, o tyle trudniej zrozumieć skalę zarzutów wobec sędziego Bartłomieja Sochańskiego. Co najmniej nieprzekonująca jest przytoczona niejako „przy okazji” zalewu zarzutów wobec sędziego Święczkowskiego argumentacja uzasadniająca w treści zarządzenia z 30 października 2026 r. wymierzenie represji wiceprezesowi Trybunału Konstytucyjnego, sędziemu Bartłomiejowi Sochańskiemu.

Dlaczego? Przede wszystkim wskazano wprost na „brak reagowania” oraz „brak sprzeciwu” wobec działań Bogdana Święczkowskiego, m.in. uniemożliwiających nawiązanie stosunku służbowego sędziom legalnie wybranym do Trybunału. Ten argument brzmi nieprzekonująco, kiedy zważymy, że wydająca zarządzenie sędzia Anna Korwin-Piotrowska wymienia w tymże dokumencie jako jedną z faktycznie pokrzywdzonych osób... samą siebie. Ten argument stawia sędzię Korwin-Piotrowską w roli faktycznego sędziego we własnej sprawie. To sprawia, że cała argumentacja traci walor przekonująco obiektywnego aktu stosowania prawa. Przypomina raczej prerogatywę, pewien specjalny, pozaprawny przywilej jednoosobowej egzekucji odpowiedzialności prawnej za sytuację, w której sam egzekutor był bezpośrednio poszkodowany. A jest to przywilej potężny, bo ingeruje w formalne gwarancje niezawisłości sędziowskiej innego sędziego TK.

Krytyka uzasadnienia zarządzenia z 30 października 2026 r. w kontekście ingerencji w sferę orzeczniczą sędziego Trybunału Konstytucyjnego

Sędzia Korwin-Piotrowska sformułowała ponadto kolejny zarzut, że:

w działalności sędziego Bartłomieja Sochańskiego dostrzegalne są przykłady ulegania naciskom politycznym. Świadczy o tym obecność Bartłomieja Sochańskiego w większości składów orzekających rozpatrujących sprawy o szczególnym zabarwieniu politycznym, których prawidłowość ukształtowania jest aktualnie przedmiotem postępowania karnego. Przykładem rażącego naruszenia prawa w zakresie procedowania była sprawa dotycząca konstytucyjności art. 4 ustawy o statusie sędziów TK w zakresie, w jakim wyznacza Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej obowiązek odebrania ślubowania od osoby wybranej przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej na sędziego Trybunału Konstytucyjnego (sygn. K 3/26)”.

Problem w tym, że – niezależnie od jego trafności na poziomie retorycznym – z perspektywy prawa formalnie każdy sędzia TK, również sędzia Bartłomiej Sochański, w sprawowaniu swojego urzędu jest niezawisły i podlega tylko Konstytucji (art. 195 ust. 1 Konstytucji RP).

W świetle powyższego próba zdyscyplinowania wiceprezesa TK de facto za to, w jakich sprawach orzekał i jak ukształtował linię orzeczniczą, poprzez drastycznie arbitralny środek w postaci natychmiastowej przerwy w czynnościach, jawi się jako środek skrajnie niewłaściwy. Przekształca bowiem spór merytoryczny w represję o charakterze personalnym, co stoi w sprzeczności z gwarancjami niezawisłości sędziowskiej zakorzenionymi w samej Konstytucji i dorobku orzeczniczym samego Trybunału.

Punktem wyjścia dla zrozumienia skali ujemnych następstw bezprecedensowego zdarzenia z 30 października 2026 r. powinien być obszerny cytat z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 sierpnia 2016 r. w sprawie K 39/16, w skład którego wchodzili wówczas m.in. Andrzej Rzepliński, Małgorzata Pyziak-Szafnicka, Stanisław Rymar, Sławomira Wronkowska-Jaśkiewicz, Marek Zubik czy obaj sprawozdawcy: Andrzej Wróbel oraz Piotr Tuleja.

Trybunał podkreślił wówczas, że:

Art. 195 ust. 1 Konstytucji przesądza, że niezawisłość sędziego TK wiąże się ze sprawowaniem urzędu.

Sprawowanie urzędu sędziego TK obejmuje zarówno wyrokowanie, orzekanie w innych sprawach konstytucyjnie powierzonych Trybunałowi, jak i wykonywanie wszystkich czynności związanych z zarządzaniem procesem orzekania. (...) W obrębie niezawisłości w ujęciu obiektywnym, ze względu na kryterium przedmiotowe, należało rozróżnić: niezawisłość zewnętrzną (tj. od innych organów władzy publicznej) oraz wewnętrzną (tj. od innych sędziów Trybunału).

W każdym wypadku niezawisłość wiąże się z autonomicznie rozumianym „sprawowaniem urzędu”, co obejmuje zarówno wyrokowanie, jak i inne czynności związane z procesem orzekania w sprawach konstytucyjnie powierzonych. Źródłem naruszenia tak rozumianej niezawisłości w sprawowaniu urzędu może być zarówno akt stanowienia lub stosowania prawa, jak i czynność faktyczna.

Czy przedstawiona argumentacja nie wyłącza pozostałych sędziów sądu dyscyplinarnego od orzekania w sprawie?

Zarządzona natychmiastowa przerwa ma charakter tymczasowy, jednak docelowa decyzja ad rem powinna należeć do sądu dyscyplinarnego.

Do tego jednorazowego posiedzenia sądu dyscyplinarnego znajdzie zastosowanie zarówno art. 40 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania karnego, który ustanawia obowiązek wyłączenia sędziego z rozpoznania sprawy z mocy prawa, o ile sprawa dotyczy sędziego bezpośrednio, jak i art. 41 § 1 Kodeksu postępowania karnego, który pozwala na wyłączenie sędziego ze składu na wniosek, gdy ujawni się okoliczność mogąca wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności.

Jest przy tym oczywiste, że standard sędziowskiej bezstronności obejmuje konieczność unikania uzasadnionych pozorów braku bezstronności, o czym wspominał w wyroku z 20 lipca 2004 r., SK 19/02, sam Trybunał Konstytucyjny.

Tymczasem w skład sądu miałby wejść sędzia Maciej Berek, a zatem niedawny członek egzekutywy i współpracownik zaangażowanego w zdarzenia z 30 października 2026 r. Jana Grabca, sędzia Rafał Wojciechowski oraz wydająca przedmiotowe zarządzenie sędzia Anna Korwin-Piotrowska.

O ile sędzia Korwin-Piotrowska już zapowiedziała swoje wyłączenie ze składu, o tyle wydaje się, że ten skutek następuje w jej przypadku z mocy prawa.

Nawet słuszny cel nie uświęca środków?

I właśnie tutaj wracamy do punktu wyjścia.

Bo to, że sytuacja w Trybunale Konstytucyjnym wymagała reakcji, nie jest sporne. Państwo prawa nie zaczyna się od pytania, czy cel jest słuszny, ale czy droga do jego osiągnięcia jest zgodna z formalnie rozumianą praworządnością.

Zastanawiam się, czy rzeczywiście trzeba było przechodzić przez kilka kolejnych odesłań ustawowych, rozszerzyć zakres przepisu wyjątkowego, ustanowić precedensowe naruszenie gwarancji nieusuwalności sędziów z art. 180 ust. 2 Konstytucji, aby dyscyplinować sędziów kojarzonych z instrumentalnym sprawowaniem urzędu rękoma samych poszkodowanych. Przytoczono przy tym wyjątkowo kontrowersyjne słowa nieliberalnych decyzjonistów (odsyłam zainteresowanych do pracy prof. Konstantego Grzybowskiego z 1934 r. „Dyktatura prezydenta Rzeszy. Studium nad art. 48 ust. II Konstytucji Weimarskiej i rozwojem państwa autorytatywnego w Niemczech”) o „stanie wyższej konieczności konstytucyjnej”, które mają posłużyć za usprawiedliwienie metod noszących znamiona arbitralności i działania we własnej sprawie.

Moim zdaniem jednak to niekontrowersyjna dla nikogo ścieżka postępowania dyscyplinarnego była jedyną właściwą.

Stało się inaczej. I skutek długoterminowy będzie zapewne odwrotny od zamierzonego. Po 30 października 2026 r. wizerunek Trybunału Konstytucyjnego w opinii publicznej utrwali się jako swoista kolejna, trzecia „izba parlamentu”. Miejsce walki o to, który polityk w danym momencie dzierży władzę nad instrumentami przymusu i wysyła „skuteczniejszych” sędziów. Do odbudowy szacunku potrzebujemy, jako wspólnota, w Trybunale Konstytucyjnym sędziów powściągliwych, bezstronnych i niezawisłych od każdego wpływu. Sędziów, którzy nawet w najgłębszym kryzysie ustrojowym rozumieją, że ich jedyną siłą nie jest wsparcie siłowe władzy wykonawczej, lecz bezwzględne poszanowanie procedur, aby utrzymać powagę sprawowanego urzędu.