Jak uratować Trybunał? Reset brzmi dobrze, ale może rozbić się o sędziów
Sytuacja wokół Trybunału Konstytucyjnego wymusiła, także na politykach, pewne przemyślenia i propozycje. PSL zbiera właśnie grupę poparcia dla projektu zakładającego tzw. reset konstytucyjny. Nie jest to nic nowego, bo propozycja swoistego odbudowania Trybunału na nowo pojawiła się m.in. we wrześniowym raporcie Fundacji im. Stefana Batorego. To, w ocenie konstytucjonalistów, może być słabym punktem: z jednej strony - zebranie potrzebnej większości dla propozycji, z drugiej - „masowe” wysłanie w stan spoczynku obecnych sędziów TK, zarówno starych, jak i nowych.
Czy politycy są w stanie zrezygnować z wpływu na Trybunał? – zastanawiają się w rozmowie z Prawo.pl konstytucjonaliści. Raczej nie mają też wątpliwości, że ewentualne przepisy ustawy dotyczącej Trybunału czy zmiany w Konstytucji powinny przygotowywać środowiska prawnicze i organizacje pozarządowe, a nie politycy. Na stole jest jednak obecnie m.in. projekt PSL zakładający tzw. reset konstytucyjny.
Czytaj: „Nowi” sędziowie porządkują Trybunał, a rząd nadal nie publikuje wyroków>>
Piątka „nowych” sędziów już na liście sędziów TK, Wyrembaka już nie ma>>
O co chodzi z Trybunałem?
Spór o Trybunał zaczął się już w 2015 r., kiedy tuż przed końcem kadencji ówczesny Sejm (z większością PO) wybrał pięciu nowych sędziów TK, choć mógł tylko trzech. Następnie, po wyborach parlamentarnych, Sejm z większością PiS uchwalił, że wybór całej piątki „nie miał mocy prawnej”, i wybrał nową piątkę, od której ślubowanie przyjął ówczesny prezydent Andrzej Duda. To, w ocenie dużej części środowiska prawniczego, ale też w świetle wyroków trybunałów międzynarodowych, doprowadziło do tego, że w TK znaleźli się trzej dublerzy.
Wiosną 2026 r. Sejm, zdominowany przez obecną koalicję rządzącą, wybrał najpierw sześciu sędziów, z których dwójka – Magdalena Bentkowska i Dariusz Szostek – złożyła ślubowanie w Pałacu Prezydenckim, a czwórka: Krystian Markiewicz, Maciej Taborowski, Marcin Dziurda i Anna Korwin-Piotrowska – w Sejmie, „wobec”, ale nie w obecności prezydenta. Potem wybrano Sławomira Patyrę, który ślubował w Pałacu, a ostatnio Macieja Berka, który również ślubował w Sejmie „wobec prezydenta”, ponieważ nie został zaproszony na ślubowanie do pałacu. Cała piątka, która nie ślubowała przed prezydentem, nie została dopuszczona do orzekania przez prezesa TK Bogdana Święczkowskiego.
Przełom nastąpił 30 października br., kiedy „nowi” sędziowie przejęli Trybunał, bo sędzia Anna Korwin-Piotrowska, jako najdłużej orzekająca, wydała zarządzenie, na podstawie art. 130 Prawa o ustroju sądów powszechnych, zawieszające w czynnościach na miesiąc prezesa Bogdana Święczkowskiego i wiceprezesa Bartłomieja Sochańskiego. Co więcej, zostali oni wyłączeni z ogólnej liczby sędziów, na podstawie której wyliczane jest kworum Zgromadzenia Ogólnego TK do podejmowania uchwał. Z listy sędziów TK i z liczby sędziów potrzebnych do kworum usunięto też prof. Jarosława Wyrembaka jako dublera.
Stan na dziś jest więc taki, że większość w TK mają „nowi” sędziowie, z których piątka nie jest uznawana za sędziów TK m.in. przez prezydenta Karola Nawrockiego, ale i część środowiska prawniczego, a jest uznawana przez rząd i ponownie dużą część środowiska prawniczego. „Nowi” uznali też, że kworum do podejmowania istotnych decyzji dotyczących Trybunału wynosi właśnie ośmiu sędziów, czyli tylu, ilu ich jest. Do tego dochodzi również blisko dwuletnie niepublikowanie wyroków TK przez obecny rząd, i to na podstawie uchwały wydanej przez... Radę Ministrów.
Czytaj: Ośmiu nowych sędziów TK zdecyduje o immunitecie Bogdana Święczkowskiego?>>
„Nowi” sędziowie porządkują Trybunał, a rząd nadal nie publikuje wyroków>>
Obecnym sędziom dziękujemy? Niech przechodzą w stan spoczynku
Swoją wersję resetu konstytucyjnego zaproponowało już PSL. Chodzi oczywiście o projekt zmian w Konstytucji, do którego złożenia potrzeba podpisów m.in. 92 posłów, a do jego przyjęcia przez Sejm większości 2/3 głosów, czyli 307 posłów.
Proponowane przepisy zakładają, że urzędujący sędziowie staliby się sędziami w stanie spoczynku. Następnie miałby zostać wyłoniony nowy, jednorazowy skład TK o charakterze „naprawczym”. Tych nowych sędziów wybrałoby Zgromadzenie Narodowe. To zwoływany w szczególnych sytuacjach organ, który tworzą członkowie obu izb parlamentu: 560 posłów i senatorów. Większość 3/5 to 336 głosów.
Sędziowie mieliby zostać wybrani na wniosek marszałka Sejmu, który wskazałby kandydatów po zasięgnięciu opinii I prezesa Sądu Najwyższego, prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego oraz samorządów prawniczych, za uprzednią zgodą prezydenta. Wybrani sędziowie mieliby złożyć ślubowanie przed Zgromadzeniem Narodowym. Początkowo też skład TK miałby być wybierany na kadencje trzy-, sześcio- i dziewięcioletnie. Następni sędziowie byliby już wybierani zgodnie z Konstytucją lub jej poprawioną wersją, jeśli znajdzie się do tego większość. Tym pomysłem, jak na razie, zainteresowane są Polska 2050, Konfederacja, Rozwój Plus i Razem.
A jak to widzi Fundacja im. Stefana Batorego?
Pomysł na reset jest zresztą także w raporcie opublikowanym we wrześniu br. przez Fundację im. Stefana Batorego: „Trybunał Konstytucyjny – scenariusze przywracania praworządności. Od działań naprawczych do resetu konstytucyjnego”, którego autorem jest dr Tomasz Zalasiński, konstytucjonalista, kierownik Katedry Prawa Uniwersytetu Civitas.
Trybunał Konstytucyjny należy powołać od nowa w takiej formie, aby był niezależnym i apolitycznym sądem konstytucyjnym. Skład TK powinno nadal tworzyć piętnastu sędziów, ale sposób ich powołania powinien się zmienić. Siedmiu z nich powoływałby Sejm, pięciu Senat, a trzech prezydent. Takie rozwiązanie, moim zdaniem, pozwoliłoby na zwiększenie pluralizmu wśród sędziów, zmniejszyłoby ryzyko jednostronnej polaryzacji światopoglądowej, a także tego, z czym mieliśmy już do czynienia, czyli kumulowania mandatów i wyboru przez Sejm jednej kadencji sędziów posiadających większość w Trybunale – mówi dr Zalasiński.
W jego ocenie konieczne byłoby też stworzenie konstytucyjnych gwarancji apolityczności sędziów TK i wprowadzenie czteroletniej karencji w zakresie wyboru na stanowisko sędziego TK osób sprawujących funkcje polityczne (posła, senatora i członka Rady Ministrów), a także trzyletniej kadencji prezesa Trybunału, tak by uniknąć sytuacji, w której prezes zyskuje nadmierny wpływ na orzecznictwo.
Również konsekwencją tej koncepcji byłoby wygaszenie kadencji dotychczasowych sędziów i wybór nowego składu Trybunału kwalifikowaną większością 3/5 głosów.
Skrócenie kadencji urzędujących sędziów Trybunału Konstytucyjnego jest sytuacją ekstremalną w ustroju demokratycznego państwa prawnego, ale obecnie jest rozwiązaniem uzasadnionym wobec narastającej dysfunkcjonalności organizacyjnej i orzeczniczej Trybunału, bezprawności i skrajnego upolitycznienia dotychczasowych działań jego prezesa oraz porzucenia spraw obywateli i organizacji społecznych wniesionych do Trybunału. Ponadto kryzys wokół Trybunału przestał być wyłącznie problemem prawnym, a przeobraził się w otwarty konflikt społeczny, polityczny i ustrojowy. Jego rozwiązanie wymaga zatem podjęcia działań nadzwyczajnych, prowadzących do kompromisu, który pozwoli ten konflikt zakończyć – zaznacza dr Zalasiński.
I dodaje, że dotychczasowi sędziowie, których kadencja miałaby wygasnąć, powinni mieć jednak zabezpieczoną możliwość przejścia w stan spoczynku.
Warto rozważyć także możliwość stworzenia podstaw do ponownego ubiegania się o mandat sędziego Trybunału Konstytucyjnego w przyszłości, zarówno tym sędziom, których kadencje miałyby zostać wygaszone, jak i osobom wybranym na stanowiska sędziów Trybunału w 2015 r., których nie dopuszczono do złożenia ślubowania i do orzekania – podsumowuje.
Czy znajdzie się sejmowa większość do zmian?
W ocenie dr. Zalasińskiego to tak naprawdę pytanie o to, czy politycy rzeczywiście chcą zmian w Trybunale i są skłonni do porozumienia w imię dobra wspólnego, czy też chcieliby za wszelką cenę utrzymać (lub uzyskać) wpływ na Trybunał.
Zespół Ekspertów Prawnych Fundacji im. Stefana Batorego już w 2019 r. przygotował obszerną publikację opisującą zasady przywracania państwa prawnego w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości, w tym w Trybunale Konstytucyjnym. Następnie opracowaliśmy projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym wraz z przepisami wprowadzającymi. Projekt uzyskał poparcie koalicji rządzącej i został uchwalony przez Sejm i Senat, ale za sprawą prezydenta Andrzeja Dudy i upolitycznionego Trybunału nie wszedł w życie. Mówiliśmy wówczas również o potencjalnej konieczności wzmocnienia gwarancji konstytucyjnych, ale nie było przestrzeni politycznej, aby uzyskać większość 2/3 w Sejmie – mówi.
W jego ocenie obecnie, po rozpadzie PiS, istnieje na to cień szansy.
- Po wydarzeniach 30 października skorzystanie z niej jest tym bardziej zasadne. Wiele ugrupowań politycznych, organizacji społecznych i gospodarczych mówi wprost o konieczności konstytucyjnej odbudowy Trybunału. Koncepcje resetu są jednak różne i problemem może być wypracowanie wspólnej – podsumowuje.
Obecna sytuacja pogłębi chaos, a z resetem łatwo nie będzie
Profesor Ryszard Piotrowski, konstytucjonalista z Uniwersytetu Warszawskiego, pytany, jak rozwiązać pat wokół TK, podkreśla, że rozwiązaniem nie jest „Trybunał oparty na bagnetach i na pałce policyjnej”.
Nawet jeśli przez pewien czas będzie skuteczny. Mam wrażenie, że w krótkiej perspektywie, choćby ze względu na wymowę tego, co się obecnie dzieje, ten Trybunał nie będzie mógł być uznawany. Natomiast jeśli chodzi o reset konstytucyjny, to szanse na niego są coraz mniejsze. Nawet jeśli wrócimy do pomysłu odpolitycznienia Trybunału przy założeniu wygaszenia kadencji sędziów, to potrzebna jest do tego zmiana Konstytucji, a taka zmiana wymaga 2/3 głosów w Sejmie. Pomysły, które obecnie są w parlamencie, zakładają natomiast „jednorazowy wyjątek od Konstytucji”, polegający na tym, że w odniesieniu do niektórych sędziów TK kadencja nie trwa dziewięć lat, tylko kończy się z dniem wejścia w życie ustawy. To jest absolutnie konstytucyjnie wykluczone, dlatego że Konstytucja nie zna jednorazowych wyjątków od jej postanowień. Dopuszczenie jednorazowych wyjątków od reguł konstytucyjnych sprowadza ryzyko, że to będzie twórczo wykorzystywane, np. do wygaszenia kadencji prezydenta, który większości nie będzie odpowiadał – mówi profesor.
Przypomina również, że w 2015 roku, na początku kryzysu związanego z tzw. sędziami dublerami, Sejm unieważnił uchwały o wyborze ich poprzedników przez większościową koalicję PO-PSL.
– A teraz jest pomysł, żeby pozbawić sędziów Trybunału ich mandatu większością 2/3 głosów, w sytuacji gdy zgodnie z przepisami Sejm wybiera sędziów TK, ale nie może ich odwołać. Czyli mielibyśmy do czynienia z aktem masowego odwołania sędziów Trybunału Konstytucyjnego, a to jest moim zdaniem rozwiązanie nieakceptowalne konstytucyjnie – podsumowuje profesor.
A jak prezydent się ugnie i zaprosi pięciu sędziów na ślubowanie?
Pytany, czy szansą byłoby ślubowanie pięciu sędziów wobec prezydenta, Piotrowski zaznacza, że w przypadku Macieja Berka prezydent nie może tego zrobić.
Prezydenta, podobnie jak Sejm, obowiązują Konstytucja i ustawy. Maciej Berek nie spełnia wymogów formalnych wynikających z ustawy. Sejm mimo tego wybrał go na sędziego Trybunału, ale to nie oznacza, że w sytuacji niespełnienia wymogów ustawowych przez Sejm prezydent ma ślubowanie przyjąć. Sejm również jest związany prawem. To, że wybiera sędziów, nie znaczy, że może wybrać dowolnie. Gdybyśmy mieli kandydata, który spełnia wszystkie wymogi formalne, a jest agentem obcych służb, to jeśli Sejm go wybierze, prezydent, co jest oczywiste, nie powinien przyjąć ślubowania, gdyby o tym wiedział – mówi profesor.
I dodaje, że jeśli chodzi o pozostałych sędziów, to prezydent nie deklarował, że nie przyjmie od nich ślubowania.
– Oni jednak zignorowali go i złożyli ślubowanie w Sejmie, przy marszałku Sejmu. A prezydent w takiej sytuacji skierował wniosek do Trybunału o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego między nim a Sejmem w zakresie ślubowania. W każdym razie zachowanie to może świadczyć o tym, że ci sędziowie nie cenią sobie ślubowania złożonego wobec prezydenta, a co więcej, że są zależni od dysponenta politycznego. To z kolei rodzi pytanie o ich niezawisłość. Zresztą dopóki trwa spór kompetencyjny, prezydent nie może od nich przyjąć ślubowania – zaznacza Piotrowski.
A może wrócić do ustawy o TK?
Dr hab. Monika Haczkowska, prof. Uniwersytetu Opolskiego, adwokatka, mediatorka i konstytucjonalistka (Kancelaria Adwokacka dr Monika Haczkowska), uważa, że do ewentualnego resetu konstytucyjnego istnieją podstawy w postaci ustaw o Trybunale Konstytucyjnym i przepisów przejściowych, które zostały przez prezydenta Andrzeja Dudę skierowane do Trybunału Konstytucyjnego w trybie kontroli prewencyjnej, a ten rozstrzygnięciem z 29 lipca 2025 roku, sygn. Kp 3/24, uznał je za niezgodne z Konstytucją.
Ustawa z 13 września 2024 roku zawierała koncepcję zakładającą apolityczność Trybunału, wprowadzającą zmiany w wyborze sędziów TK. Oczywiście można do tego wrócić, ale jeśli rzeczywiście miałaby zostać wygaszona lub skrócona kadencja obecnych sędziów TK, to potrzebujemy zmian w Konstytucji i wystarczającej do takich zmian większości. Bez zmiany Konstytucji nie można byłoby bowiem skrócić kadencji sędziów TK. W przeciwnym razie powtórzyłaby się sytuacja z neo-KRS, gdy na podstawie ustawy z 2017 roku skrócono konstytucyjną czteroletnią kadencję członków KRS. Pytanie, czy znajdzie się taka większość i jak zostanie rozwiązana sytuacja obecnych sędziów – czy trafią w stan spoczynku, czy będą mogli ponownie wziąć udział w wyborze sędziów TK na nowych zasadach? – zastanawia się.
