Prezydent idzie - spór o kompetencje nie uchyla nietykalności głowy państwa

Prezydent ma obowiązek przestrzegać Konstytucji. Osoby, które zarzucają mu jej naruszenie, również. Kryzys dotyczący Trybunału Konstytucyjnego mieści się w obszarze jego ustrojowej odpowiedzialności. Nie można więc wymagać, aby prezydent traktował taki spór jako sprawę, która go nie dotyczy. Z kolei nietykalność głowy państwa nie może zależeć od tego, kto w danym sporze uważa, że ma rację – pisze dr Szymon Syp, adwokat, finalista konkursu Rising Stars Prawnicy - liderzy jutra 2016.

30 października 2026 r. sędzia Anna Korwin-Piotrowska wydała zarządzenia o przerwie w czynnościach prezesa i wiceprezesa Trybunału Konstytucyjnego i ogłosiła, że kieruje Trybunałem. Po południu weszła wraz z innymi sędziami do siedziby TK, a przed budynkiem stanęły oddziały policji. Prezes TK Bogdan Święczkowski zarządzeń nie uznał. Wieczorem, niewpuszczony do budynku, zapowiedział, że wróci do Trybunału wraz z prezydentem.

Czytaj: „Nowi” sędziowie porządkują Trybunał, a rząd nadal nie publikuje wyroków>>

Kancelaria Prezydenta zawiadomi prokuraturę o czynnej napaści na prezydenta>>

Około godz. 0:40 Prezydent RP Karol Nawrocki przybył do siedziby TK wraz ze współpracownikami i funkcjonariuszami Służby Ochrony Państwa. Przy wejściu stała grupa sędziów. Doszło do kontaktu fizycznego, który strony opisują odmiennie. Według Kancelarii Prezydenta sędziowie próbowali uniemożliwić prezydentowi wejście i naruszyli jego nietykalność. Według sędziego Macieja Berka to prezydent „z impetem wpadł” na sędzię Korwin-Piotrowską, a nikt go nie szarpał.

Nie przesądzam, która wersja jest prawdziwa. Wymaga to oceny pełnych nagrań i pozostałych dowodów. Celem artykułu jest wskazanie przepisów, według których te zdarzenia należy ocenić, niezależnie od tego, która ze stron sporu o Trybunał ma rację.

Przepisy, których dotyczy spór

Przepis	Co stanowi	Znaczenie dla sporu
Art. 126 Konstytucji	Prezydent czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, ale wykonuje swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach.	Czy i w jakim zakresie prezydent mógł reagować na kryzys w TK.
Art. 7 i art. 173 Konstytucji	Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa. Sądy i trybunały są władzą odrębną i niezależną.	Kto mógł decydować o wstępie do siedziby TK i na jakiej podstawie.
Art. 145 Konstytucji	Za naruszenie Konstytucji, ustawy lub popełnienie przestępstwa prezydent odpowiada przed Trybunałem Stanu. Postawienie go w stan oskarżenia wymaga uchwały Zgromadzenia Narodowego większością 2/3.	Swoisty immunitet formalny: zarzuty wobec prezydenta rozpatruje Trybunał Stanu, a nie jego przeciwnicy.
Art. 134 i art. 135 par. 1 Kodeksu karnego	Szczególna ochrona prezydenta przed zamachem na życie i czynną napaścią.	Czy zachowanie przy wejściu wyczerpało znamiona czynnej napaści.
Art. 222 par. 1 w zw. z art. 115 par. 13 Kodeksu karnego	Ochrona nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego, w tym prezydenta i sędziego.	Ochrona przysługuje obu stronom zdarzenia.
Art. 128 par. 3 Kodeksu karnego	Karalność wywierania przemocą lub groźbą bezprawną wpływu na czynności urzędowe konstytucyjnego organu.	Czy blokowanie wejścia było próbą wpływu na czynności prezydenta.
Art. 3 pkt 1 lit. a, art. 19 ust. 3 i art. 21 pkt 1 ustawy o SOP	SOP chroni prezydenta. W razie zamachu lub podejrzenia jego wystąpienia działania ochronne mają pierwszeństwo. Funkcjonariusz może wydawać polecenia osobom stwarzającym zagrożenie.	Czy i jak SOP powinna była reagować.

Istota sporu

Spór sprowadza się w istocie do dwóch pytań. Czy przekonanie o bezprawności działań prezydenta pozwala naruszać jego nietykalność? Czy osoba kwestionująca jego wizytę może z tego powodu samodzielnie i siłowo blokować mu wejście?

W mojej ocenie na oba pytania należy odpowiedzieć przecząco. Zarzut wobec prezydenta nie tworzy uprawnienia do użycia wobec niego siły. Osobną kwestią jest to, czy konkretne wejście było legalne i kto miał kompetencję do określenia zasad dostępu.

Prezydent jest strażnikiem Konstytucji

Art. 126 ust. 1 Konstytucji stanowi, że Prezydent jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej i gwarantem ciągłości władzy państwowej. Zgodnie z ust. 2 czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji. Określenie go mianem jej strażnika ma więc podstawę w przepisie.

Kryzys dotyczący Trybunału Konstytucyjnego mieści się w obszarze jego ustrojowej odpowiedzialności. Nie można wymagać, aby prezydent traktował taki spór jako sprawę, która go nie dotyczy. Może reagować przy użyciu przysługujących mu instrumentów.

Art. 126 ust. 3 wymaga jednak, aby wykonywał swoje zadania w zakresie i na zasadach określonych w Konstytucji i ustawach. Z obowiązku czuwania nad Konstytucją nie wynika kompetencja do zastępowania innych organów. Wynika natomiast potrzeba zapewnienia mu bezpiecznego wykonywania kompetencji, które rzeczywiście posiada. Tych dwóch kwestii nie należy utożsamiać.

Nietykalność nie zależy od politycznej oceny prezydenta

Prezydent korzysta z dwóch odrębnych gwarancji. Pierwszą jest art. 145 ust. 2 Konstytucji, zgodnie z którym postawienie prezydenta w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu wymaga uchwały Zgromadzenia Narodowego podjętej większością co najmniej 2/3 ustawowej liczby jego członków. Ten szczególny tryb pełni funkcję swoistego immunitetu formalnego i chroni prezydenta przed ściganiem bez zgody parlamentu. Drugą gwarancją jest ochrona jego osoby przed bezprawną przemocą, którą zapewniają Kodeks karny i ustawa o Służbie Ochrony Państwa. Spór o decyzje prezydenta żadnej z tych gwarancji nie uchyla.

Doktryna potwierdza szeroki zakres pierwszej z tych gwarancji. A. Dana, powołując się na poglądy L. Garlickiego i J. Mordwinki, określa ją jako formalny immunitet całkowity, oparty na wyłącznej i zupełnej właściwości Trybunału Stanu. Wskazuje też, że w czasie kadencji prezydent nie może być pozbawiony wolności w jakiejkolwiek formie. Podobnie D. Bednarz, przywołując orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego, opisuje odpowiedzialność karną prezydenta przed Trybunałem Stanu jako zupełną i wyłączną.

Ochrona ta nie jest przywilejem osobistym. Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 6 lipca 2011 r. (P 12/09) wskazał, że urzędujący prezydent nie działa w imieniu własnym, lecz w imieniu państwa, którego jest "głową", uosabia majestat Rzeczypospolitej i z tej racji należy mu się szacunek. Chroniąc prezydenta, prawo chroni więc urząd, a nie konkretną osobę.

Art. 134 Kodeksu karnego penalizuje zamach na życie prezydenta, a art. 135 par. 1 czynną napaść. Prezydent jest również funkcjonariuszem publicznym w rozumieniu art. 115 par. 13 pkt 1. Jego nietykalność podczas pełnienia obowiązków służbowych lub w związku z nimi chroni art. 222 par 1.

W literaturze podkreśla się, że czynna napaść jest pojęciem szerszym niż naruszenie nietykalności cielesnej. G. Górka wskazuje, że art. 135 par. 1 stanowi przepis szczególny wobec regulacji dotyczących czynnej napaści na funkcjonariusza publicznego i nie wymaga, aby napaść pozostawała w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych. Przywołuje również orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym przestępstwo jest dokonane już z chwilą podjęcia napaści, nawet jeżeli pokrzywdzony uniknął ciosu i nie doznał obrażeń.

Nie każde naruszenie nietykalności jest czynną napaścią. Nie oznacza to jednak, że zachowanie niewypełniające znamion napaści staje się dozwolone. Należy ustalić, kto podjął działanie, na czym ono polegało i czy istniała podstawa prawna. Dopiero wtedy można ocenić odpowiedzialność konkretnej osoby.

Ta sama ochrona przysługuje sędziom. Sędzia jest funkcjonariuszem publicznym w rozumieniu art. 115 par. 13 pkt 3 Kodeksu karnego, a jego nietykalność również chroni art. 222 par. 1. Jeżeli kontakt fizyczny zainicjował prezydent, ocena musiałaby uwzględniać także tę perspektywę. Reguła działa w obu kierunkach, a o jej zastosowaniu decydują ustalenia faktyczne, nie sympatie polityczne.

Znaczenie może mieć również art. 128 par. 3 Kodeksu karnego, dotyczący wywierania przemocą lub groźbą bezprawną wpływu na czynności urzędowe konstytucyjnego organu państwa. Jego zastosowanie wymaga wykazania wszystkich przesłanek. Przepis ten chroni zarówno prezydenta, jak i Trybunał Konstytucyjny. Potwierdza, że ochronie podlega wykonywanie funkcji państwowych, a nie interes jednej ze stron sporu.

Art. 145 Konstytucji przewiduje odpowiedzialność prezydenta przed Trybunałem Stanu za naruszenie Konstytucji, ustawy lub popełnienie przestępstwa. Ochrona osobista i odpowiedzialność prawna są zatem odrębnymi zagadnieniami. Przeciwnik prezydenta nie staje się organem uprawnionym do fizycznego egzekwowania własnej oceny jego działań.

SOP ma obowiązek chronić prezydenta

Art. 3 pkt 1 lit. a ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Służbie Ochrony Państwa wprost powierza jej ochronę prezydenta. Art. 21 pkt 1 pozwala funkcjonariuszom wydawać polecenia osobom, których zachowanie stwarza lub może stworzyć zagrożenie. Nie trzeba więc czekać, aż dojdzie do uderzenia albo powstania obrażeń. Art. 6 ust. 1 zobowiązuje organy administracji rządowej oraz państwowe jednostki organizacyjne do zapewnienia SOP niezbędnych warunków wykonywania zadań.

Z relacji prasowych wynika, że policja nie utorowała prezydentowi przejścia przez tłum przed Trybunałem, a prezydent przeciskał się przez niego w asyście funkcjonariuszy SOP. Ocena, czy było to zgodne z art. 6 ust. 1 ustawy o SOP, wymaga ustalenia, czy SOP zwracała się do policji o wsparcie i jaką otrzymała odpowiedź.

Funkcjonariusz nie może uzależniać reakcji na zagrożenie od tego, czy zgadza się z prezydentem. Nie może też odstąpić od niezbędnej ochrony wyłącznie dlatego, że po drugiej stronie stoi sędzia, poseł albo minister.

Historia polskiej prezydentury zaczyna się od zabójstwa. 16 grudnia 1922 r. Eligiusz Niewiadomski zastrzelił w warszawskiej Zachęcie Gabriela Narutowicza, pięć dni po objęciu przez niego urzędu. Nie zestawiam tego zdarzenia z wydarzeniami w Trybunale, bo są one nieporównywalne. Przypomina ono jednak, dlaczego ochrona musi działać przed atakiem, a nie po nim. Uwzględnia to ustawa o SOP. 

Art. 19 ust. 3 ustawy o SOP daje pierwszeństwo działaniom ochronnym i ewakuacji w razie nagłego, bezpośredniego zamachu na życie lub zdrowie osoby ochranianej albo podejrzenia możliwości jego bezpośredniego wystąpienia. Użycie środków przymusu bezpośredniego wymaga podstawy w art. 37 ust. 1 ustawy o SOP i w ustawie z 24 maja 2013 r. o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej. Musi być proporcjonalne i ustać po osiągnięciu celu. Skuteczna ochrona może polegać również na rozdzieleniu uczestników lub ewakuacji. Jej miarą jest bezpieczeństwo prezydenta.

Sprzeciw nie tworzy kompetencji do blokowania wejścia

Teza, że nikt nie może samowolnie blokować legalnego wejścia prezydenta, wymaga trzech doprecyzowań.

Po pierwsze, organ odmawiający wstępu musi działać na podstawie i w granicach prawa. Wynika to z art. 7 Konstytucji. Sam status sędziego ani przekonanie o bezprawności wizyty nie tworzą takiej kompetencji.

Po drugie, prawo do określenia zasad dostępu nie oznacza prawa do dowolnego użycia siły. Nawet uzasadniona odmowa wstępu nie legalizuje każdego sposobu jej egzekwowania.

Po trzecie, szczególna ochrona prezydenta nie tworzy nieograniczonego prawa wejścia do wszystkich pomieszczeń. Art. 173 Konstytucji gwarantuje odrębność i niezależność sądów i trybunałów, a art. 12 ust. 1 pkt 1 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym powierza kierowanie jego pracami prezesowi. Zasady dostępu zachowują znaczenie. Wymagają jednak stosowania przez uprawnione osoby i w granicach prawa.

Jeżeli prezydent odbywa legalną wizytę, nikt nie może ustanowić wobec niego własnego politycznego zakazu wejścia. Jeżeli legalność wizyty jest kwestionowana, trzeba wskazać podstawę odmowy i uprawniony podmiot. Sam sprzeciw tego nie zastępuje.

Kwestia uprawnienia ma w tej sprawie wymiar konkretny. Jeżeli, jak wskazywałem w poprzednim artykule, zarządzenia z 30 października nie przeniosły kierowania Trybunałem na sędzię Korwin-Piotrowską, o dostępie do siedziby TK decydował prezes Święczkowski. Ten zaś zapowiadał powrót do Trybunału wraz z prezydentem. Przy takim założeniu trudno uznać, że prezydent wchodził do budynku wbrew woli osoby uprawnionej do decydowania o dostępie.

Zaproszenie przesądza o wejściu, nie o zachowaniu uczestników

Można przyjąć również drugie założenie, że uprawnienia kierującego Trybunałem wykonywała sędzia Korwin-Piotrowska. Także wtedy blokowanie wejścia trudno uzasadnić. Sama Korwin-Piotrowska stwierdziła, że zaprosiła prezydenta wraz z niezbędną ochroną SOP. Według sędziego Berka proponowała spotkanie „w warunkach bezpiecznych i godnych piastunów organów publicznych” i oczekiwała prezydenta przy bocznym wejściu. Spór mógł więc dotyczyć co najwyżej trybu i miejsca spotkania, a nie samego wejścia.

Zaproszenie nie przesądza o prawie wstępu wszystkich osób towarzyszących ani nie usprawiedliwia każdego zachowania uczestników. Ustalenie, kto zainicjował kontakt fizyczny, należy do prokuratury i sądu, które powinny oprzeć się na pełnych nagraniach i pozostałych dowodach. Żadnej z publicznie przedstawionych relacji nie należy traktować jako rozstrzygnięcia.

Wnioski

1.     Art. 145 ust. 2 Konstytucji chroni prezydenta przed ściganiem bez zgody Zgromadzenia Narodowego, a Kodeks karny i ustawa o SOP zapewniają mu szczególną ochronę przed bezprawną przemocą. Polityczna ocena jego działań żadnej z tych gwarancji nie ogranicza.

2.     SOP ma obowiązek reagować już na podejrzenie zagrożenia (art. 19 ust. 3 i art. 21 pkt 1 ustawy o SOP), z zachowaniem ustawowych granic użycia przymusu.

3.     Nikt nie może samowolnie blokować legalnego wejścia prezydenta. Ograniczenie dostępu wymaga kompetencji i podstawy prawnej (art. 7 Konstytucji), a nawet uzasadniona odmowa wstępu nie daje prawa do użycia siły.

4.     Niezależnie od tego, czy o dostępie do TK decydował prezes Święczkowski, czy sędzia Korwin-Piotrowska, w żadnym z tych wariantów nie wskazano podstawy prawnej do fizycznego zablokowania wejścia prezydenta. Kto zainicjował kontakt fizyczny, muszą ustalić prokuratura i sąd.

Warto odwrócić role. Czy zaakceptowalibyśmy takie samo zachowanie wobec prezydenta, którego decyzje popieramy? Jeżeli odpowiedź zależy od nazwiska, nie stosujemy reguły prawnej, lecz polityczną miarę.

Prezydent ma obowiązek przestrzegać Konstytucji. Osoby, które zarzucają mu jej naruszenie, również. Nietykalność głowy państwa nie może zależeć od tego, kto w danym sporze uważa, że ma rację.