Prawo podejrzanego do tłumacza, ale nie zawsze przysięgłego
Procedowany obecnie w Sejmie projekt nowelizacji procedury karnej, będący próbą przeforsowania zmian z ustawy zawetowanej w marcu przez prezydenta, przewiduje poszerzenie i doprecyzowanie uprawnień oskarżonego do pomocy tłumacza. Jednak zarówno obecne przepisy, jak i te przygotowywane, nie precyzują, jaki tłumacz ma wspierać cudzoziemca – przysięgły z listy prowadzonej przez ministra sprawiedliwości, czy każdy, kto zadeklaruje, że zna dany język. To budzi spory i wątpliwości z punktu widzenia gwarancji rzetelnego postępowania i procesu.
Na problemy związane z powoływaniem tłumaczy o niezweryfikowanych kompetencjach, brak jednolitych procedur ich wyboru, a także sygnały dotyczące naruszeń poufności i bezpieczeństwa danych, zwróciła ostatnio uwagę Rzecznik Praw Obywatelskich w wystąpieniu do ministra sprawiedliwości. Według Sylwii Gregorczyk-Abram to może osłabiać gwarancje procesowe uczestników postępowań oraz podważać zaufanie do wymiaru sprawiedliwości.
Tłumacz przysięgły nieobowiązkowy
Podjęcie przez RPO tego problemu związane jest z publikacją przez jej biuro raportu o prawie do pomocy tłumacza w postępowaniach karnych. Jego autorka, dr Marzena Andrzejewska, ekspertka z Wydziału ds. Legislacyjnych i Ustrojowych Biura RPO, wskazuje, że obecne regulacje, w żaden sposób nie nakazują do sięgania w pierwszej kolejności do tłumaczy przysięgłych, nawet na okoliczność kluczowych czynności, jakimi jest pierwsze przesłuchanie podejrzanego i przedstawienie mu zarzutów. - Wymaga to zwłaszcza odnotowania na etapie postępowania przygotowawczego, gdzie pośpiech podyktowany jest albo krótkim terminem procesowym albo metodyką zbierania materiału dowodowego, i stanowi wówczas jedyny wyznacznik wyboru tłumacza. Brak kryteriów pierwszeństwa, deficyt procedur weryfikacji tłumaczy ad hoc, może być umiejętnie wykorzystywany do mataczenia w procesie czy wywierania na podejrzanego nielegalnego nacisku przez organ, choćby za pośrednictwem osoby tłumacza – stwierdza.
I dodaje, że zjawisko to nie może być intepretowane wyłącznie brakiem dostatecznej liczby tłumaczy przysięgłych, gdyż proceder omijania wyspecjalizowanych translatorów często dotyczy języków powszechnych, a w aktach ustawicznie brakuje informacji o odmowie przyjęcia zlecenia przez konkretnego tłumacza przysięgłego.
Pozycja procesowa tłumacza w postępowaniu karnym - czytaj w LEX >
- Nie ma zatem argumentów, które usprawiedliwiałyby faktyczne deprecjonowanie udziału wykwalifikowanych przedstawicieli zawodu przy czynnościach procesowych – ocenia dr Andrzejewska.
Jednak organy procesowe, którym zdarza się powoływać do tłumaczeń osoby nie będące tłumaczami przysięgłymi wskazują, że praktyka w tym zakresie nie stoi w sprzeczności z obowiązującymi przepisami.
Przesłanki wezwania tłumacza w postępowaniu karnym określa art. 204 k.p.k., przy czym zgodnie z paragrafem 3 tego artykułu „do tłumacza stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące biegłych”. Natomiast w odniesieniu do biegłych, a zatem także do tłumaczy, na podstawie art. 193 par. 2 k.p.k. „w celu wydania opinii można zwrócić się do instytucji (…) specjalistycznej”, a do osób, które wydają opinię w ramach tej instytucji stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące biegłych - art. 193 par. 2a k.p.k. Nadto zgodnie z art. 195 k.p.k. do pełnienia czynności biegłego jest obowiązany nie tylko biegły sądowy, lecz także każda osoba, o której wiadomo, że ma odpowiednią wiedzę w tym zakresie – przekazał niedawno Prawo.pl prokurator Tomasz Nowicki, zastępujący rzecznika prasowego Prokuratury Regionalnej w Warszawie.
Czytaj też w LEX: Typowe błędy profesjonalnych pełnomocników w pismach procesowych w sprawach karnych >
Na występowanie tego zjawiska zwraca też uwagę Związek Zawodowy Tłumaczy Przysięgłych, do którego wciąż docierają np. informacje o przypadkach zlecania tłumaczeń procesowych biurom i agencjom, zamiast bezpośrednio tłumaczom przysięgłym. W wystąpieniach do organów prowadzących postępowania karne Związek zwraca uwagę na konieczność powierzania czynności tłumacza właściwie powołanym osobom, kwestie bezpieczeństwa i poufności materiałów procesowych, ryzyko związane z udostępnianiem akt postępowań podmiotom pośredniczącym, a także na potrzebę korzystania z publicznie dostępnej listy tłumaczy przysięgłych.
- Czasami sądy, choć częściej prokuratury, zwracają się o tłumaczenia w postępowaniach karnych do pośredników, czyli do biur tłumaczeń, i to nie w jakichś rzadkich językach, ale nawet tak popularnych jak angielski – mówi Prawo.pl Jan Bukowski, przewodniczący Związku.
Czytaj: Tłumaczenia procesowe do tłumacza przysięgłego, a czasem do agencji>>
Szersze uprawnienia do pomocy tłumacza, ale nadal bez gwarancji
RPO domaga się od ministra sprawiedliwości kompleksowego uregulowania statusu tłumacza w postępowaniu karnym, zasad jego wyboru i odpowiedzialności oraz standardów jakości tłumaczeń. Okazją do wprowadzenia takich zmian była nowelizacja Kodeksu postępowania karnego, która została uchwalona 27 lutego br., ale zawetował ją prezydent. Teraz w Sejmie trwają prace nad dwoma - poselskim i prezydenckim - projektami, które zmierzają do ponownego uchwalenia większości „gwarancyjnych” rozwiązań z tamtej ustawy, w tym poszerzone uprawnienia do pomocy tłumacza w trakcie postępowania przygotowawczego i sądowego.
I tak zdaniem autorów poselskiego projektu, który w pracach sejmowych traktowany jest jako wiodący, aktualny art. 72 par. 2 k.p.k., przewidujący wezwanie tłumacza w celu porozumienia się oskarżonego z obrońcą jedynie w związku z czynnością, do udziału w której oskarżony jest uprawniony, został ujęty zbyt wąsko. Nowe brzmienie tego przepisu ma zapewnić pomoc tłumacza również w sytuacji, gdy oskarżony niewładający językiem polskim i obrońca mają potrzebę porozumienia się w związku z wniesieniem środka zaskarżenia (np. w celu podjęcia decyzji o tym, czy go wnosić albo uzgodnienia jego treści) lub wniosku dotyczącego toku postępowania (np. wniosku o umorzenie postępowania, wniosku o zwrot sprawy do uzupełnienia istotnych braków postępowania przygotowawczego).
Czytaj też w LEX: Cudzoziemiec jako sprawca przestępstwa w polskim procesie karnym (prawa i obowiązki) >
Zdaniem projektodawcy w obowiązującym par. 3 tego artykułu zbyt wąsko ujęty został również zakres dokumentów, które powinny podlegać tłumaczeniu na język zrozumiały dla oskarżonego, który nie włada językiem polskim. W obu projektach nie ma jednak propozycji uregulowania wyłączności, albo przynajmniej pierwszeństwa dla powoływania do tego tłumaczy przysięgłych.
Czytaj: Więcej pomocy tłumacza w postępowaniu karnym, ale krytyka przekładu ograniczona>>
Tłumacz pomocny w urzeczywistnianiu prawa do sądu
Dr Przemysław Kusik, doktor nauk prawnych i doktor językoznawstwa, tłumacz przysięgły, adiunkt w Katedrze Dydaktyki Przekładu Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, przypomina, że zawód tłumacza przysięgłego został uregulowany ustawowo dwie dekady temu i ma charakter zawodu zaufania publicznego. - Do zawodu tego dopuszczane są osoby spełniające określone przesłanki, m.in. wymóg zdania szczególnie trudnego egzaminu państwowego. Przewidziano dla niego także reżim odpowiedzialności zawodowej. Wobec powyższego zaskakujący jest fakt, że organom procesowym przyznano swobodę powoływania tłumaczy ad hoc bez zastrzeżenia subsydiarności takiego działania – stwierdza.
I dziwi się, że ustawodawca polega w tym względzie na własnej ocenie kompetencji powoływanej osoby przez organ. - W wielu przypadkach pracownicy organów wymiaru sprawiedliwości nie są wystarczająco przygotowani do dokonywania takiej oceny – ocenia dr Kusik.
Czytaj też w LEX: Cudzoziemiec jako ofiara przestępstwa w polskim procesie karnym (prawa i obowiązki) >
A dr Marzena Andrzejewska wśród postulatów wymienionych w podsumowaniu swojego raportu wymienia normatywne uwarunkowanie pierwszeństwa sięgania przez organ procesowy po pomoc tłumacza przysięgłego, a jedynie dla wyjątkowych sytuacji zakreślenie możliwości skierowania się do tłumacza ad hoc, a więc osoby fizycznej, o której wiadomo, że ma odpowiednią wiedzę w danej dziedzinie. Sugeruje także wprowadzenie wymogu zaprotokołowania przyczyn, z jakich nie doszło do powołania tłumacza przysięgłego, w tym ewidencjonowanie uprzednich zapytań przez organ procesowy o wykonanie tłumaczenia przez tłumacza przysięgłego.
– Potrzebne jest też uregulowanie procedury weryfikacji dopuszczonych do czynności tłumaczy ad hoc, zwłaszcza pod kątem spełnienia wymogu niekaralności, posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych i obowiązku udokumentowania znajomości języka – stwierdza autorka raportu.
Zobacz procedurę w LEX: Tłumaczenie orzeczeń oskarżonemu >
Dr Kusik uważa, że normatywne uwarunkowanie pierwszeństwa sięgania po pomoc tłumacza przysięgłego proponowane w raporcie dr Andrzejewskiej jest postulatem słusznym, zmierzającym do zapewnienia profesjonalnej pomocy tłumaczeniowej w postępowaniu karnym.
Postulat ten odpowiada również roli, jaką zawód tłumacza przysięgłego odgrywa w kontekście urzeczywistnienia zasady demokratycznego państwa prawnego, w tym prawa do sądu - podkreśla. - Ta kwestia ma istotne znaczenie dla osób, które nie posługują się językiem polskim, w tym także osób głuchych czy osób korzystających z alternatywnych metod komunikacji. Niewystarczająca znajomość języka lub trudności komunikacyjne nie powinny ograniczać możliwości udziału w postępowaniu ani korzystania z przysługujących praw – podsumowuje RPO Sylwia Gregorczyk-Abram.
Dr Przemysław Kusik nawiązuje w tym kontekście, do pokutującego wciąż przekonania, że każda osoba znająca język obcy, nawet absolwent filologii, jest zdolna do wykonywania tłumaczeń odpowiedniej jakości. - Poza znajomością danego języka konieczne są kompetencje merytoryczne - wiedza dziedzinowa, oczywiście w powiązaniu z terminologią specjalistyczną - a także wiedza i umiejętności tłumaczeniowe, które zdobywa się m.in. na specjalistycznych studiach i kursach. Ten swoisty „warsztat” tłumacza jest niestety bardzo często zupełnie niedostrzegany - podkreśla.
Czytaj też w LEX: Kształtowanie się instytucji tłumacza oraz prawa do tłumaczenia ustnego i pisemnego w polskim procesie karnym >
O opinię na ten temat zwróciliśmy się też do prof. Tadeusza Tomaszewskiego, pełnomocnika ministra sprawiedliwości ds. współpracy ze środowiskami eksperckimi. - Przeczytałem raport i pismo pani rzecznik i podzielam jej uwagi o potrzebie dołożenia większej staranności w doborze tłumaczy. Być może powinni to być zawsze tłumacze przysięgli, chociaż zapewne problem kosztów i obawa o przedłużanie postępowania takiego podejścia nie ułatwiają – mówi Prawo.pl. Zaznacza jednak, że to prywatna opinia, bo kwestia tłumaczy nie wchodzi w zakres jego kompetencji jako pełnomocnika ministra. Dodaje, że tłumacz procesowo różni się od biegłego - jeden jest źródłem dowodu, a drugi nie - ale to nie znaczy, ze jeden i drugi nie powinien posiadać odpowiednich kwalifikacji. W tej sytuacji być może odpowiedź ministra na wystąpienie RPO przyniesie jakąś zapowiedź reakcji na ten problem.
Czytaj także: Pisma procesowe mogą tłumaczyć tylko przysięgli bez pośredników>>
