SN nadal rozlicza sędziów stanu wojennego

Skazanie trzech działaczy związkowych „Solidarności” w stanie wojennym na kary pozbawienia wolności były błędem sędziego, za który nie ponosi odpowiedzialności karnej. Skazanie w stanie wojennym doprowadziło w rezultacie do korzystnych społecznych następstw w Polsce, a skazani zostali zrehabilitowani – tak podsumował Sąd Najwyższy w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej uchwałę. odmawiającą uchylenia immunitetu sędziemu.

Wniosek o  zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego w stanie spoczynku Lucjana B. złożył prokurator Oddziałowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach.

Czytaj też: Czyny prokuratorów i sędziów stanu wojennego - bez przedawnienia 

Sędzia ten pracował w Departamencie Sądów Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości w Warszawie, a w stanie wojennym miał dopuścić się zbrodni komunistycznej, stanowiącej także zbrodnię przeciwko ludzkości. Bezprawnie pozbawił wolności trzech członków Związku Zawodowego „Solidarność”. Zbrodnia ta miała być popełniona z przyczyn politycznych. Sędzia działał wówczas jako funkcjonariusz państwa komunistycznego, pełniąc funkcję orzeczniczą w Sądzie Marynarki Wojennej w Gdyni, w stopniu podporucznika, działając wspólnie i w porozumieniu z innymi sędziami przekroczył swoje uprawnienia i 30 marca 1983 r. w postępowaniu przyspieszonym wydał wyrok, na mocy którego trzech działaczy „Solidarności” trafiło do więzienia na 5, 9 i 6 miesięcy.

Czytaj też: TK o immunitecie sędziów z czasu stanu wojennego 

Chodziło o produkowanie ulotek zaczynających się od słów: „Rodacy...”, „zawierających fałszywe wiadomości mogące wywołać niepokój publiczny lub rozruchy”.  Zachowanie związkowców – zdaniem prokuratora IPN - nie wypełniało znamion zarzucanego im przestępstwa, co stanowiło represję i poważne prześladowanie z powodu przynależności danej osoby do określonej grupy polityczno-społecznej, która sprzeciwiała się bezprawnemu wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego oraz pozbawienie obywateli podstawowych praw i wolności.

Sędzia Lucjan B. zastosował art. 46 ust. 1 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym. Dwóch działaczy związkowych zmarło, jeden w  1986 r., a drugi w 2025 r., natomiast L. N. wyjechał na stałe za granicę.

SN nie zezwala na postawienie przed sądem

Sąd Najwyższy w Izbie Odpowiedzialności Zawodowej jako sąd I instancji, w czerwcu 2025 roku pod przewodnictwem sędziego Wiesława Kozielewicza odmówił zezwolenia na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego Departamentu Sądów Wojskowych Ministerstwa Sprawiedliwości w stanie spoczynku.

Sędzia przewodniczący powołał się przy tym na uchwałę pełnego składu Izby Odpowiedzialności Zawodowej Sądu Najwyższego z 19 września 2023 r., sygn. akt II ZZP 2/22. Wedle tej uchwały, do przyjęcia popełnienia przez sędziego w trakcie orzekania tzw. zbrodni sądowej, która może też przybrać postać zbrodni komunistycznej, stanowiącej jednocześnie zbrodnię przeciwko ludzkości, wymaga się udowodnienia działania umyślnego sędziego, w formie zamiaru bezpośredniego. Ma on polegać na wymierzeniu przez sąd z nim w składzie, kary w postępowaniu prowadzonym z naruszeniem fundamentalnych, powszechnie uznanych zasad normujących postępowanie karne, jak również kardynalnych zasad pociągnięcia człowieka do odpowiedzialności karnej.

Błąd zwalnia od odpowiedzialności

Sędzia Kozielewicz podkreślił, że wyrok wydany wobec opozycjonistów przez sędziego Lucjana B. był bezspornie wadliwy.  Stwierdził to Sąd Najwyższy w wyroku z 16 października 1992  w nowej rzeczywistości prawno–ustrojowej Polski.  Był to wynik błędu w zakresie prawa materialnego składu sądu wojskowego.

Błąd charakteryzuje się niezgodnością świadomości z rzeczywistością, czyli błędność to tyle co niezgodność między rzeczywistością a jej odbiciem w świadomości jakiegoś aktu poznawczego. W doktrynie podkreśla się, że błąd jest wszechobecny, tzn. występuje w każdej sferze ludzkiej działalności, człowiek nie jest nieomylny.

A odpowiedzialność sędziego wyłącza każdy rodzaj błędu, w tym także tzw. błąd nieusprawiedliwiony, czyli błąd którego można było uniknąć – akcentował sąd I instancji.

Zażalenie prokuratora IPN

Od tej uchwały odwołał się prokurator IPN, wnosząc o zmianę uchwały i uchylenie immunitetu sędziemu Lucjanowi B. Prokurator przekonywał, że sąd z udziałem Lucjana B. nie wziął pod uwagę, że skazani opozycjoniści odstąpili od działalności związkowej. A w uzasadnieniu uchwały w I instancji nie odniesiono się do rehabilitującego ich wyroku z 1992 r., w którym orzeczono, że działaczy skazano z obrazą kodeksu postępowania karnego, tj. braku przesłanki społecznego niebezpieczeństwa czynu.  

- Sędzia B. dokonał wykładni rozszerzającej przepisów dekretu o stanie wojennym – mówiła prok. Marzena Matysiak-Folga. – Czym innym jest błąd, a czym innym świadomość orzekania wbrew dowodom i stosowanie wykładni rozszerzającej. Wiadomo, że Sąd Marynarki Wojennej w Gdyni orzekał wyjątkowo surowo.

Odmowa uchylenia immunitetu

Sąd Najwyższy na posiedzeniu 4 listopada br. utrzymał w mocy uchwałę SN w I instancji i nie zezwolił na pociągnięcie do odpowiedzialności karnej sędziego Lucjana B.

Sąd II instancji w składzie trzech sędziów nie doparzył się uchybień podjętej jednoosobowo w 2025 r. uchwały. Zażalenie prokuratora IPN nie było zasadne.  SN potwierdził tym samym, że wyłączenie możliwości pociągnięcia sędziego do odpowiedzialności karnej za wydane wadliwe orzeczenie zachodzi zatem zarówno wówczas, kiedy dotknięte jest uchybieniami natury procesowej, jak i wtedy, gdy doszło w nim do błędu w ustaleniach faktycznych, obrazy prawa materialnego, jak wymierzenia rażąco niewspółmiernej kary.

- Sąd Najwyższy w I instancji stwierdził, że z formalno-prawnych przesłanek działania skazanych wyczerpywały znamiona czynu zabronionego, ale sąd w wyroku z 1992 roku orzekł, że nie było społecznego niebezpieczeństwa. Skazanie w stanie wojennym doprowadziło do korzystnych społecznych następstw – wskazał sędzia Paweł Wojciechowski i dodał, że omawiany wyrok w stanie wojennym nie należał do najsurowszych, które wówczas zapadały.

Uchwałą Izby Odpowiedzialności Zawodowej SN z 4 listopada 2026 r., sygnatura akt II ZIZ 22/25.