Prof. Czarnecki: Kolejne zaostrzanie kar nie ograniczy przestępczości wobec małoletnich
Proponowane przez rząd zaostrzenie kar za przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz wybranych przestępstw popełnionych przeciwko małoletnim, to kolejny przykład klasycznego populizmu penalnego – twierdzi prof. UJ Paweł Czarnecki, karnista z Katedry Postępowania Karnego Uniwersytetu Jagiellońskiego. I przypomina, że kryminologia i praktyka wymiaru sprawiedliwości dawno wykazały prawdę fundamentalną: przestępców odstrasza nie surowość kary, lecz jej nieuchronność.

Krzysztof Sobczak: Rząd przygotowuje nowelizację Kodeksu karnego, której celem jest zaostrzenie ustawowego zagrożenia karą przestępstw przeciwko wolności seksualnej i obyczajności oraz wybranych przestępstw popełnionych przeciwko małoletnim lub gdy treści pornograficzne obejmują udział małoletniego. Jest to potrzebne?
Paweł Czarnecki: Nowelizacja to kolejny przykład klasycznego, politycznego i ogranego populizmu penalnego, który... co nie jest zaskoczeniem działa na wyborców. Autorzy projektu oczywiście sięgają po wyświechtane narzędzia, jak podnoszenie widełek ustawowego zagrożenia oraz towarzyszy im naiwna wiara lub chłodna kalkulacja, że słupki polityczne podskoczą. Jako praktycy wiemy jednak, że prawo karne to nie życzeniowa tablica ogłoszeń, lecz system o brutalnie pragmatycznej mechanice.
Czytaj: Wyższe kary za przestępstwa przeciwko małoletnim, ale czy skuteczne?>>
Nie ma odstraszającej funkcji kary?
Może powiedzmy, co to jest. Odstraszająca funkcja kary to w skrócie prewencja i z założenia polega na tym, że zmiana legislacyjna zapobiega popełnianiu przestępstw w przyszłości. Działa dwutorowo, bowiem indywidualnie ma powstrzymać tego samego sprawcę w przyszłości przed powrotem do przestępstwa, oraz ogólnie wysyła czytelny sygnał społeczeństwu, że złamanie prawa nie popłaca i spotka się z nieuchronną oraz dolegliwą reakcją. Przykładowo wysoki mandat i natychmiastowa utrata prawa jazdy za drastyczne przekroczenie prędkości w obszarze zabudowanym mają sprawić, by ten konkretny kierowca nie usiadł już za kółkiem z nogą na przysłowiowym gazie, a wszyscy pozostali zobaczyli, że skrajna brawura po prostu się nie opłaca.
Czy podwyższenie granicy zagrożenia działa zatem, czy nie?
Nie ma jednoznacznych badań, a co więcej, w projekcie też nie przedstawiono racjonalnego uzasadnienia. Projektodawcy po raz kolejny z uporem maniaka powtarzają mantrę o „podnoszeniu ustawowego zagrożenia” jako panaceum na naganność przestępstw przeciwko wolności seksualnej małoletnich. To błąd kardynalny. Kryminologia i praktyka wymiaru sprawiedliwości od dekad przypominają prawdę fundamentalną: przestępczość odstrasza nie surowość kary, lecz jej nieuchronność. Sprawca przestępstw przeciwko wolności seksualnej rzadko kalkuluje, czy grozi mu 3, czy 8 lat pozbawienia wolności, czy nawet w innych systemach podwójne dożywocie lub kara śmieci. Kalkuluje natomiast ryzyko wpadki. Zamiast pompować surowość sankcji do poziomów oderwanych od realiów sądowej praktyki – co często prowadzi jedynie do wewnętrznej niespójności całego systemowego zagrożenia karnego – należałoby skupić się na tym, jak sprawić, by organy ścigania działały błyskawicznie, a procesy nie ciągnęły się latami, także z powodu problemów z tzw. neo-sędziami. Surowość na papierze to tani chwyt „pijarowy” - prawdziwa dolegliwość to sprawnie wykryty sprawca, zabezpieczone dowody cyfrowe w 48 godzin od zawiadomienia i szybki, surowy, ale przede wszystkim pewny wyrok.
Czytaj: Populizm penalny kwitnie w najlepsze>>
A wyłączenie stosowania przepisów dotyczących przedawnienia w przypadku popełnienia określonych przestępstw skierowanych przeciwko wolności seksualnej i obyczajności na szkodę małoletniego to dobry pomysł?
Wydłużanie terminów przedawnienia jest błędem, ponieważ wcale nie podnosi skuteczności wymiaru sprawiedliwości, a jedynie tuszuje jego bezradność. Po latach dowody zacierają się, świadkowie nie pamiętają szczegółów, a procesy ciągną się w nieskończoność. Prawo powinno zmuszać państwo do szybkiego i sprawnego działania, a nie dawać organom ścigania przyzwolenie na bezkarną opieszałość i trzymanie obywatela pod zarzutami w stanie niepewności. W maju 2014 r. wydłużono przedawnienie podobnych typów, gdy pokrzywdzonym jest małoletni, przedawnienie karalności przestępstw określonych w art. 189a.1 oraz w rozdziale XXV nie może nastąpić przed ukończeniem przez tego pokrzywdzonego 30. roku życia (wcześniej 18 lat). A od 1 października 2023 r. podwyższono przedawnienie zabójstwa z 30 lat do 40 lat, a jak dodamy do tego wydłużenie przedawnienia z uwagi na wszczęcie procesu, już nie przeciwko osobie jak kiedyś, ale w sprawie, to przedawnienie zabójstwa może wynosić 50 lat. Wtedy też w art. 105 k.k. wykluczono przedawnienie szeregu przestępstw na szkodę małoletniego. Przestępczość taką trzeba stanowczo zwalczać, ale nie tymi środkami.
Uważa Pan, że wydłużanie przedawnienia to błąd legislacyjny?
My już mamy krytykowane rozwiązanie, bo pewne przestępstwa się nie zacierają i sprawcy nadal figurują w rejestrach. Czy dzięki temu czujemy się bezpieczniej? We wrześniu 2005 r. wprowadzono przepis 106a k.k., który stanowi, że nie podlega zatarciu skazanie na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania za przestępstwo przeciwko wolności seksualnej i obyczajności, jeżeli pokrzywdzony był małoletnim poniżej lat 15. Taki fakt zostaje w rejestrze na zawsze. Propozycja całkowitego wyłączenia przedawnienia, lub ustanawiania absurdalnie długich okresów, dla szeregu przestępstw seksualnych brzmi chwytliwie w ustach polityka, ale z punktu widzenia procesu karnego czy standardu Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie jest najlepszym rozwiązaniem. Zarówno sama Konwencja, jak i standardy strasburskie w niektórych przypadkach przewidują wręcz obowiązek rezygnacji z przedawnienia w określonych kategoriach spraw, przy jednoczesnym zachowaniu wymogów rzetelnego procesu. Nie można wydłużać przedawnienia w nieskończoność i rozszerzać na nowe kategorie. Politykę, a nie rozum tu widać. Po pierwsze, przedawnienie w prawie karnym nie jest prezentem dla sprawcy. Po kilkunastu czy kilkudziesięciu latach od zdarzenia po prostu dowody naturalnie ulegają degradacji, a świadkowie, w tym dzieci zapominają szczegóły, dokumentacja medyczna czy psychologiczna znika, a obiektywna weryfikacja wersji wydarzeń staje się, jak to mówią fikcją. Skazywanie lub próby rzetelnego osądzenia spraw w oparciu o mgliste wspomnienia po 30 latach ocierają się o sądową loterię, a nie o wymierzanie sprawiedliwości. Po drugie, kodeks karny już teraz dysponuje mechanizmami wydłużania karalności tak w trybie 102 i art. 101.4 w odniesieniu do przestępstw popełnionych na szkodę małoletnich. Przewracanie tej stabilizacji i otwieranie furtki dla postępowań-widm, w których obrona ze względu na upływ czasu staje się praktycznie niemożliwa, narusza standardy państwa prawa, zamieniając proces w rytuał oderwany od prawdy materialne czy pragmatyki. Sprawiedliwość po latach to już nie sprawiedliwość a generowane koszty i fikcja postępowań.
To może chociaż proponowane „większe zaangażowanie prokuratora” w takich sprawach ma sens?
To argument rodem z gabinetów ministerialnych, całkowicie oderwany od polskiej prokuratorskiej rzeczywistości. Od kilkudziesięciu lat w polskim modelu procesowym prokurator przecież w zasadzie nie prowadzi śledztw – on je nadzoruje. Ponad 85 proc. postępowań przygotowawczych, z uwagi że są to dochodzenia, faktycznie realizuje policja, bez żadnego realnego nadzoru prokuratora, który jedynie podpisuje akt oskarżenia. Śledztw prowadzonych w całości przez prokuratora jest jedynie 1-2 procent. Przeniesienie danej kategorii przestępstw z trybu dochodzenia do śledztw to konsekwencja zmiany zagrożeń. Ta zmiana, co do zasady techniczna, musi nastąpić z uwagi na konstrukcję artykułu 325b Kodeksu postępowania karnego, ale na pewno ona nie sprawi cudownie, że prokurator nagle zdejmie togę, porzuci tysiące tomów akt, setki postanowień i ruszy w teren przesłuchiwać świadków, czy analizować zabezpieczone nośniki. Bajki z kryminałów i tyle. Policjanci są przeciążeni papierologią i statystyką, cyfryzacja postępuje powoli, przecież my nawet nie mamy elektronicznych doręczeń, czy prawdziwych przesłuchań na odległość w postępowaniu przygotowawczym. Stopniowo digitalizuje się akta w prokuratorze. W praktyce zarówno czynności dowodowe, jak też operacyjno-rozpoznawcze prowadzi policjant, prokurator może je co najwyżej zlecić i skontrolować. Ta zmiana formy to czysta semantyka, która wygeneruje wyłącznie dodatkowe biurokratyczne rygory formalne - np. konieczność sporządzania bardziej sformalizowanych decyzji czy zatwierdzeń - jeszcze bardziej wydłużając i tak opasłe postępowania. Wiara w to, że zmiana kwalifikacji procedury zmusi prokuraturę do osobistego, faktycznego prowadzenia tych spraw, jest zwykłą mrzonką. Tego systemu, w jego obecnym kształcie kadrowo-organizacyjnym, nie zmienimy samą zmianą Kodeksie postępowania karnego. Ciekawe pomysły miała Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego i projekt po wecie Prezydenta w marcu 2026 r. trafił do kosza. Szkoda, bo tamta zmiana miała wiele ciekawych rozwiązań, co ciekawe gwarancyjnych.
Czytaj: Prof. Wróbel: Szkoda, że tylko kibice obrazili się na weto do zmian w k.p.k.>>
Politycy i prawnicy pracujący w Ministerstwie Sprawiedliwości tego wszystkiego nie wiedzą?
A tego to ja nie wiem. Nie zapominajmy, że o projekcie nie decydują eksperci, ale politycy. Projektowany akt to klasyczny dokument uspokajający sumienia jego twórców, zupełnie obojętny na realne bolączki polskiego wymiaru sprawiedliwości, co widać w pracach nad ustawą o nowej prokuraturze. Zamiast wzmacniać kadrowo i technicznie policję oraz prokuraturę, niezależnie od tego kto jest jej szefem, zamiast realnie skracać czas trwania procesów, funduje się nam iluzję surowości, prawnie ryzykowne majstrowanie przy przedawnieniu oraz fasadową zmianę szyldu z dochodzenia na śledztwo. W efekcie dostaniemy system jeszcze bardziej ociężały, za to z wyższymi karami na papierze. Mam nadzieję, że Prezydent sięgnie akurat po veto, choć tutaj nie byłbym pewny - w końcu populizm penalny, niezależnie kto jest przy władzy, nie nosi partyjnych barw.
Czytaj: Dr Czarnecki: Zmiany w procedurze przyniosą więcej chaosu niż pożytku>>








