Tabelka ma być lekiem na sążniste uzasadnienia wyroków. Jednak zmianie towarzyszą duże obawy ze strony sędziów - formularze mogą być niezrozumiałe dla stron, ale też sami sędziowie nie wiedzą, jak je wypełniać. Wątpliwości zdaje się mieć także sam resort sprawiedliwości, bo pytał prawników, czy nie powinno być wyjątków od tej zasady. A ci mówią wprost: będzie trudniej skutecznie się odwołać.
Eksperci nie mają wątpliwości, że obowiązująca od 5 grudnia zmiana jest rewolucyjna. Sędziowie - w myśl art. 99a par. 1 Kodeksu postępowania karnego i rozporządzania ministra sprawiedliwości mają przygotowywać uzasadnienia wyroków na specjalnych formularzach. Także poprzez aplikację elektroniczną przeznaczoną do tego celu. Mowa o tabelach podzielonych na kilka części, obejmujących ustalenie faktów, dowody, podstawę prawną wyroku, wymiar kary, pozostałe rozstrzygnięcia z wyroku, koszty i podpisy składu orzekającego. Warunek - ma być zwięźle.
Nie przekonuje to jednak prawników. Obawy są duże. Wielu z nich wieści chaos i utrudnienia w odwoływaniu się od takich wyroków. Sami sędziowie mają wątpliwości jak wypełniać tabelki. Chce im pomóc Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury, tyle że pierwszy etap szkoleń zaplanowano na luty 2020 r.
Dyskusja nad rozwlekłością uzasadnień wyroków trwa od dawna. Jak również nad tym, że na wielu zapisanych stronach często trudno znaleźć sędziom sądów wyższej instancji, ale też obrońcom i pełnomocnikom, konkretne argumenty przemawiające za określoną decyzją sądu niższej instancji.
Czytaj: Będzie batalia o formularze uzasadnień, prawnicy alarmują: uniemożliwią odwołania>>
- Większość sędziów jest przyzwyczajona - i nie jest to dobry nawyk - do pisania rozwlekłych uzasadnień. Bardzo dużą ich część stanowi cytowanie rozlicznych orzeczeń Sądu Najwyższego i innych sądów - mówi sędzia Arkadiusz Krupa z Sądu Rejonowego w Łobzie.
Czytaj w LEX: Zmiany w uzasadnianiu orzeczeń sądów karnych >
Jego zdaniem, wynika to jednak z całego systemu. - Wystarczy przeanalizować orzecznictwo SN, spora część tamtejszych sędziów to naukowcy, prawnicy, którzy nie mieli doświadczenia z sądami powszechnymi, a już na pewno nie z pracą orzeczniczą na tzw. pierwszej linii frontu. Dość wskazać wywody, w których wykazują, że przedstawionego przez sąd niższej instancji problemu prawnego nie ma - wyjaśniając go równocześnie na kilkunastu, a nawet kilkudziesięciu stronach - mówi.
W ocenie rozmówców Prawo.pl przekłada się to na uzasadnienia sporządzane przez sędziów sądów powszechnych, którzy wzorując się na tym orzecznictwie, też nabierają pewnej maniery. A - jak dodają - sędzia I czy II instancji ma przede wyjaśniać stronom, dlaczego zapadł taki, a nie inny, wyrok. Tymczasem przejrzystość, zwięzłość, a przede wszystkim prostota języka, spadają na dalszy plan.
Czytaj w LEX: Najważniejsze zmiany dużej nowelizacji procedury karnej z 2019 r. >
Sędzia Jacek Czaja, prezes zarządu Towarzystwa Prawniczego w Lublinie, uważa że sytuacja pogorszyła się w dobie komputerów - a to z powodu możliwości kopiowania i też wskazuje na problem przytaczania orzecznictwa sądów wyższej instancji i trybunałów. - W czasach cyfrowej rewolucji trzeba usprawnić przebieg postępowań przygotowawczych, np. poprzez pełną digitalizację dokumentów, a zwłaszcza obowiązkową rejestrację czynności przesłuchań świadków, czy też czynności zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. Tak zbierany i utrwalany materiał może być rzeczywistym instrumentem odformalizowania postępowania - mówi. Nie widzi przeszkód w tym, by uzasadnienie wyroku mogło być przedstawione ustnie i zarejestrowane w systemie informatycznym sądu.
Zdania na temat samych formularzy są podzielone, ale większość rozmówców uważa, że nie rozwiążą one problemu. A wręcz przeciwnie - niosą w sobie zagrożenia dla stron, m.in. w zakresie prawa do obrony. Wskazują, że tak skonstruowane tabelki nie pozwalają na prześledzenie toku myślenia sądu.
- Myślę, że wszyscy będziemy szukać sposobu na odczytywanie tych uzasadnień. I tu może być problemem, bo jeżeli nie będzie można prześledzić toku myślenia sędziego i dojścia do poczynionych przez niego ustaleń faktycznych - to odwołanie się od takiego wyroku będzie mocno utrudnione - mówi adwokat Katarzyna Gajowniczek-Pruszyńska, wicedziekan ORA w Warszawie.
I dodaje, że wątpliwości ma też sam autor nowych przepisów. - Na przełomie października i listopada zwrócił się do samorządu adwokackiego o zaopiniowanie rozporządzenia. W samym piśmie zadał pytanie, czy widzimy potrzebę by w niektórych, szczególnie uzasadnionych przypadkach, utrzymany był dotychczasowy tradycyjny sposób formułowania uzasadnień - dodaje adwokat.
Czytaj: Nowe uzasadnienia coraz bliżej - są projekty pięciu formularzy dla sądów>>
W ocenie prawników świadczy to o tym, że pomysł nie do końca był przemyślany. Prawnicy i sędziowie przyznają jednak, że forma formularzy w pewnych sprawach mogłaby się sprawdzić - ale nie w sprawach obszernych, wielowątkowych, z wieloma oskarżonymi. - Na przykład przy tzw. konsensualnych zakończeniach procesu karnego, kiedy oskarżony przyznaje się do winy, nie kwestionuje swojego sprawstwa, druga strona nie wyraża sprzeciwu wobec jego wniosku o poddanie się karze, czy określonym środkom karnym - mówi mec. Gajowniczek-Pruszyńska.
Prawników w formularzach niepokoi szereg kwestii. Począwszy od tego jak wypełniać poszczególne rubryki, po to - jak np. opisywać fakty uznane za nieudowodnione. Podnoszą, że tabele są na tyle skomplikowane, że ich rzetelne wypełnienie, z uwzględnieniem wszystkich istotnych kwestii - i to w określony sposób, zwięźle, z użyciem równoważników zdań - może prace nad uzasadnieniem wydłużyć, a nie skrócić.
- Osobiście niepokoi mnie, choćby rubryka, w której mielibyśmy umieszczać dowody nie mające znaczenia dla sprawy. Bo tak naprawdę jeśli są to kwestie obojętne, to można je zwyczajnie pominąć w pisemnych motywach wyroku, wszak nie mają znaczenia dla sprawy. Tymczasem w formularzu znajduje się taka rubryka. I teraz załóżmy, że sąd nie wziął pod uwagę kilkudziesięciu faktów, ma je wymieniać wszystkie? I na dodatek wyjaśniać dlaczego? - pyta sędzia Krupa.
Zobacz w LEX: Nowelizacja KPK - uprawnienia i obowiązki stron - nagranie ze szkolenia >
Zarówno on jak inni sędziowie zwracają uwagę na problem z oceną dowodów, mówią nawet o ryzyku jej dehumanizaji. - Jeśli mamy do czynienia z relacją świadka to oczywiście może on mówić prawdę albo nieprawdę albo trochę prawdy i nieprawdy. I pytanie jak to w formularzu ująć. Bo przecież taka relacja może czasem zaważyć na treści wyroku - zaznacza Krupa.
Problemy dostrzega też Krajowa Szkoła Sądownictwa i Prokuratury. - Pierwsza kwestia to zmiana dotychczasowych nawyków. Druga - to obawy wyrażane m.in. przez sędziów, czy takie uzasadnienia będą jasne i zrozumiałe dla stron. Bo uzasadnienie orzeczenia stanowi nie tylko informacje dla sądu odwoławczego, ale również stron postępowania planujących apelacje - mówi sędzia Adam Czerwiński, wicedyrektor Ośrodka Szkolenia Ustawicznego i Współpracy Międzynarodowej.
O co chodzi? - Sąd przygotuje orzeczenie na formularzu, który przewidują przepisy Kpk, ale strona wnosi od tego klasyczną apelację. I pytanie na ile uda się w sposób pełny przedstawić sprawę, by to odwołanie nie było utrudnione – wyjaśnia sędzia Czerwiński.
Wątpliwości i obaw jest wiele, więc przygotowane zostały w tym zakresie szkolenia dla sędziów. KSSiP przeanalizowała projekty formularzy, zrobili to nie tylko prawnicy ale też językoznawcy. - Z tej analizy wynika, że ich wypełnianie – przynajmniej na początku – będzie wymagało, dość istotnej zmiany w podejściu, myśleniu, dotychczasowych nawykach sędziów – mówi dyrektor Czerwiński.
Czytaj: Sąd i prokurator zdecydują z jakich dokumentów skorzysta biegły>>
Szkoła od 2016 roku prowadzi duży projekt szkoleń dotyczący upraszczania uzasadnień. Do tej pory, koncentrowano się na tym, by uzasadnienia skrócić i uprościć - tak by był zwięzłe i jaśniejsze.
- Teraz te szkolenia modyfikujemy w związku z nowelizacja Kpk. Pierwszy etap rusza w lutym 2020 r. Będą to zajęcia warsztatowe, na których będzie przedstawiany konkretny casus. Do niego będzie przygotowywane uzasadnienie tradycyjnie napisane i następnie to samo - w formie formularza – dodaje dyrektor.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
