Spór konsumenta z bankiem do najbliższego sądu, nawet przy cesji roszczenia

Projektowane zmiany w procedurze cywilnej mają zmienić zasady ustalania właściwości sądu w sprawach dotyczących m.in. tzw. kredytu darmowego w umowach konsumenckich oraz polisolokat. Obowiązywać ma zasada, że sądem właściwym zawsze będzie sąd konsumenta-kredytobiorcy, także gdy doszło do cesji wierzytelności i pozew składa wyspecjalizowany podmiot gospodarczy na masową skalę dochodzący takich roszczeń. Ma to odciążyć sądy w Warszawie i niektórych dużych miastach, ale przy okazji ułatwi też dostęp do wymiaru sprawiedliwości słabszym stronom takich sporów.

Ministerstwo Sprawiedliwości, które przygotowało projekt zmian w Kodeksie postępowania cywilnego zwraca uwagę, że od połowy 2024 r. w sądach powszechnych zlokalizowanych w dużych aglomeracjach, w których swoje siedziby mają największe banki i podmioty ubezpieczeniowe, ma miejsce lawinowy wpływ spraw związanych z realizacją tzw. sankcji kredytu darmowego w ramach umowy kredytu konsumenckiego oraz spraw związanych z umowami ubezpieczenia na życie związanymi z ubezpieczeniowymi funduszami kapitałowymi oraz takich, w których świadczenie zakładu ubezpieczeń jest ustalane w oparciu o określone indeksy lub inne wartości bazowe, a które w przeważającej mierze służą lokowaniu składek w celach inwestycyjnych, czyli „tzw. polisolokat”, jak również spraw profesjonalnych podmiotów skupujących wszelkie wierzytelności m.in. z tytułu umów ubezpieczenia z całego kraju, które sprawy kierują do sądów właściwości ogólnej pozwanego. Autorzy projektu, opublikowanego na stronie Rządowego Centrum Legislacji, zapowiadają też, że w szczególności w zakresie pierwszej z tych kategorii spraw należy się w przyszłości spodziewać jeszcze większego ich wzrostu, biorąc przede wszystkim pod uwagę fakt, że ilość kredytów konsumpcyjnych jest wielokrotnie większa niż kredytów waloryzowanych, denominowanych lub indeksowanych do waluty obcej, których skutkiem był lawinowy wpływ spraw do sądów okręgowych w latach 2017–2022.

Czytaj też w LEX: Szczególne rozwiązania procesowe wprowadzone przez ustawę frankową >

- Z zainteresowaniem zapoznałem się z projektem nowelizacji k.p.c przewidującym szczególne zasady właściwości miejscowej dla określonych kategorii sporów finansowych. Sam kierunek dekoncentracji masowych postępowań oceniam pozytywnie. Za taką oceną przemawiają w szczególności moje doświadczenia związane ze sprawami frankowymi, które miałem okazję obserwować również z perspektywy przewodniczącego wydziału frankowego – mówił Prawo.pl dr Tomasz Niewiadomski, sędzia Sądu Okręgowego w Warszawie, w latach 2021 - 2024 przewodniczący wydziału rozpatrującego tzw. sprawy frankowe. I przypomniał, że początkowa koncentracja tych postępowań w Warszawie wynikała z ogólnych reguł właściwości miejscowej. 

Czytaj też w LEX: Ochrona klientów podmiotów rynku finansowego przez Rzecznika Finansowego – zagadnienia ustrojowe, krytyka rozwiązań >

- Z uwagi na to, że siedziby wielu banków znajdowały się w Warszawie, znaczna część sporów przeciwko nim trafiała więc do warszawskich sądów. Lawinowy napływ spraw stworzył sytuację kryzysową i wymagał podjęcia odpowiednich działań. W efekcie z inicjatywy ówczesnych władz Sądu Okręgowego w Warszawie w kwietniu 2021 r. utworzono w nim wyspecjalizowany wydział frankowy - informował.

Czytaj: Niewiadomski: "Frankowy" wydział to sąd wyspecjalizowany>> 

Właściwość miejscowa wpływa na sądowe zatory

Proponowane w projekcie rozwiązania zmierzają do dekoncentracji wpływu takich spraw w sądach wielkomiejskich i rozproszenie ich do różnych sądów w Polsce. Według Ministerstwa Sprawiedliwości równomierne ich obciążenie mogłoby w sposób znaczący przełożyć się na przyspieszenie postępowań sądowych. Resort powołuje się m.in. na opublikowany przez Najwyższą Izbę Kontroli w 2024 r. raport z kontroli „Zapewnienie Sprawnego Funkcjonowania Wymiaru Sprawiedliwości”, który wskazywał wyraźnie na wpływ właściwości miejscowej na czas trwania postępowań w sądach położonych w dużych aglomeracjach miejskich.

 Istotne różnice w wartości wskaźnika średniego czasu trwania postępowań zależne od przyjętego kryterium, np. właściwości miejscowej – średni czas wydłużał się w większych sądach, zlokalizowanych w dużych aglomeracjach (wśród kontrolowanych sądów najwyższą wartość wskaźnika odnotowano w SO dla Warszawy-Pragi w Warszawie, która w 2020 r. wyniosła 13,8 miesiąca, co było wynikiem ponad dwukrotnie wyższym, niż dla SO w Sieradzu w tym samym roku). Również analiza przeprowadzona dla wybranych kategorii spraw za lata 2018–2023 wskazała na dysproporcje pomiędzy sądami – stwierdziła NIK.

I wskazała, że dysproporcje w obciążeniu sędziów wskazują na potrzebę podjęcia działań w celu optymalizacji struktur organizacyjnych sądownictwa, której celem byłoby rzeczywiste wyrównywanie obciążenia sądów zadaniami, a sędziów sprawami.

Czytaj też w LEX: Ubezpieczenia na życie z UFK – analiza efektywności inwestycji >

Właściwość przemienna zdeformowana przez koncesjonariuszy

Pierwszy krok „rozpraszający” napływ spraw do sądów wykonany został nowelizacją k.p.c. z 2019 roku, kiedy to wprowadzono właściwość przemienną sądu – obok siedziby pozwanego kryterium może też być siedziba powoda. Zmiana ta nie przyniosła jednak dużego efektu, ponieważ pozwala na wytoczenie powództwa o roszczenie wynikające z czynności bankowej przed sąd miejsca zamieszkania konsumenta, ale także przez wyspecjalizowane podmioty gospodarcze w wyniku nabycia roszczeń od konsumentów w drodze cesji wierzytelności. Takie zjawisko ma miejsce m.in. w odniesieniu do polisolokat, a jeszcze bardziej w sprawach dotyczących korzystania z tzw. sankcji kredytu darmowego. Firmy te kierują powództwa do sądów właściwych dla swojego adresu i stąd lawina takich spraw w Warszawie i kilku innych dużych miastach. W związku z tym, zdaniem MS zachodzi konieczność nowelizacji regulującego tę sprawę art. 37.2 k.p.c. , do którego ma być dodany przepis wskazujący, że przelew wierzytelności nie wpływa na właściwość sądu. W ten sposób, jeśli powództwo będzie obejmować roszczenie nabyte w drodze cesji wierzytelności, cesja nie wpłynie na właściwość sądu.

 W rezultacie, w przypadku dochodzenia przez wyspecjalizowane podmioty gospodarcze na masową skalę roszczeń nabytych w drodze cesji wierzytelności, właściwość sądu będzie ustalana według miejsca zamieszkania konsumenta (cedenta), a nie według siedziby wyspecjalizowanego podmiotu gospodarczego (cesjonariusza) – czytamy w uzasadnieniu projektu.

Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Proporcjonalność sankcji kredytu darmowego >

Właściwość sądu ma w prawie swoje zadania

Prof. Paweł Grzegorczyk z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu i sędzia Sądu Najwyższego, pytany o ten projekt i równolegle opracowywany w sprawie właściwości sądów w sporach o roboty budowlane, wypowiada się o nich sceptycznie - Moje główne zastrzeżenie dotyczące projektowanych zmian w art. 37-2 k.p.c., a w większym jeszcze stopniu zmian w zakresie właściwości miejscowej sądu w sprawach z umów o roboty budowlane (projekt UD 460), polega na tym, że rolą kodeksowych przepisów o właściwości miejscowej sądu nie jest i nie powinno być łagodzenie dysproporcji w obciążeniu większych i mniejszych ośrodków sądowych – powiedział Prawo.pl. I przypomniał, że przepisy o właściwości miejscowej sądu tradycyjnie realizują różne interesy – chronią pozwanego, rzadziej powoda, służą także np. sprawności postępowania dowodowego, ale przypisywanie im funkcji polegającej na alokowaniu spraw w poszczególnych okręgach sądowych jest niewłaściwe i prowadzi do ich instrumentalizacji.

Czytaj: Spory o roboty budowlane trafią do sądów blisko inwestycji>> 

- Podzielam stanowisko o konieczności równoważenia obciążenia sądów i sędziów, ale powinno to następować przede wszystkim przez zmiany organizacyjne, polegające na zapewnieniu odpowiedniej liczby stanowisk sędziowskich i asystenckich w sądach, w których obciążenie jest największe i ich wygaszaniu tam, gdzie jest ono niższe. Adekwatną metodą w tej materii nie jest natomiast ustanawianie coraz większej liczby przypadków właściwości miejscowej wyłącznej – podsumowuje prof. Grzegorczyk.

Czytaj w LEX: Sankcja kredytu darmowego – najnowsze orzecznictwo i praktyka >

A radca prawny Piotr Golędzinowski, partner z Kancelarii Wardyński i Wspólnicy, dodaje, że wprowadzenie właściwości wyłącznej jedynie „rozproszy” istniejący problem równomiernie po całym systemie sądów powszechnych, lecz go nie rozwiąże. Jego zdaniem potrzebne są rozwiązania systemowe.

  Gdy pacjent zmaga się z poważną chorobą, aspiryna może na chwilę zbić gorączkę i poprawić mu samopoczucie, ale nie rozwiąże jego problemu. To jest właśnie problem kolejnych reform Kodeksu postępowania cywilnego. Są to kolejne doraźne leki, które w krótkim terminie być może maskują objawy, lecz w długim okresie nie pomagają lub wręcz szkodzą choremu – ocenia.

Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Ciężar dowodu poprawności wyliczeń RRSO a sankcja kredytu darmowego >

Zalety i wady specjalizacji

Autorzy projektu nie ukrywają, że jego głównym celem jest rozprowadzenie po całym kraju sporów konsumentów z bankami i ubezpieczycielami. Jednak przy okazji odżywa tocząca się od lat debata o potrzebie specjalizacji wybranych sądów w szczególnie trudnych sprawach. Tak były na początku, przed kolejnymi wyrokami TSUE i Sądu Najwyższego, traktowane sprawy frankowe i dlatego utworzono dla nich specjalny wydział w Warszawie.

TOP-10 najczęściej czytanych orzeczeń TSUE i ETPC z I połowy 2026 r. - zobacz w LEX >

Jednak, jak przypomina sędzia Tomasz Niewiadomski, nie było to rozwiązanie kończące kryzys. Liczba spraw nadal rosła, a stosunkowo szybko sam wydział frankowy został poważnie przeciążony. - Trzeba było więc szukać kolejnych sposobów działania. Jednym z nich było rozłożenie ciężaru postępowań na większą liczbę sądów poprzez zmianę zasad właściwości miejscowej – mówi Prawo.pl. I od kwietnia 2023 r. sprawy frankowe trafiają do różnych sądów w kraju.

Czytaj: Frankowiczu, od teraz kieruj pozew do "swojego" sądu>>