Komisja kodyfikacyjna przeciwna prywatnym opiniom w procesie karnym

Podlegający obecnie opiniowaniu projekt ustawy o biegłych sądowych i instytucjach opiniujących przewiduje, że opinia strony, przygotowana przez certyfikowanego biegłego, dopuszczona przez organ procesowy, miałaby w postępowaniu takie samo znaczenie jak opinia biegłego zamówiona przez prokuraturę lub sąd. Propozycja spotkała się z poparciem wśród prawników występujących jako pełnomocnicy stron, ale Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego jest przeciwna jej wprowadzeniu.

Prawnicy występujący w sprawach karnych i cywilnych przypominają, że obecnie prawo dopuszcza zgłaszanie przez strony postępowania zamówione przez siebie opinie i ekspertyzy, ale dla prokuratury czy sądu nie mają one takiego samego znaczenia, jak te zamówione przez te organy. - Obecnie tzw. opinie prywatne nie stanowią dowodu zastępującego opinię biegłego sądowego wykonywaną na zlecenie sądu lub organu procesowego. Nie są więc dowodem na fakty wymagające wiadomości specjalnych – powiedział Prawo.pl Łukasz Błaszczak, adwokat, prof. Uniwersytetu Wrocławskiego. Wyjaśnił, że tego rodzaju opinie traktuje się w judykaturze najczęściej jako przedłużenie stanowiska strony, rzadziej zaś jako dokument, który ma dowodzić faktów zamieszczonych w takiej opinii. A prof. Tadeusz Tomaszewski z Uniwersytetu Warszawskiego, biegły sądowy z zakresu kryminalistyki, który jako przewodniczący zespołu ekspertów pracował nad projektem zmian w regulacjach o biegłych, powiedział, że gdy już sąd uzna prywatną opinię za wiarygodną, to w praktyce robi się z tym różne „sztuczki”. - Czyli wzywa się autora jako świadka, bo biegłym nie jest, co jest nonsensem. Albo zamienia mu się status na biegłego, co jest niezgodne z przepisami. A najczęściej uznaje się to za sygnał, że trzeba powołać jeszcze innego biegłego. Nam chodzi o to, że jeśli ta opinia zostanie uznana za wiarygodną, to żeby miała walor dowodu tak jak opinia biegłego – powiedział serwisowi Prawo.pl. - Chcemy do tego doprowadzić i przygotowaliśmy przepisy, ale zakładamy, że one nie będą elementem ustawy o biegłych sądowych, tylko jest propozycja, by w tym zakresie znowelizować kodeks postępowania karnego i kodeks postępowania cywilnego - wyjaśnił.

Czytaj też w LEX: Tadeusz Tomaszewski, Reforma prawa o biegłych sądowych. Kluczowy problem: certyfikacja > 

- Trzeba pilnie zająć się problematyką opinii prywatnych. Strony niejednokrotnie długo oczekują na opinie biegłych sądowych. Gdyby udało się stworzyć mechanizmy, które zapewnią podniesienie rangi niektórych z opinii prywatnych, to być może w wielu sprawach sądowych udałoby się szybciej zakończyć spory sądowe – skomentowała dla Prawo.pl dr Aleksandra Partyk, radca prawny, adiunkt w Uniwersytecie im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie.

Czytaj też: Opinie stron pozwolą na wykorzystywanie prywatnych ekspertyz w procesach>> 

Projekt o biegłych prawie gotowy, trwa poszukiwanie oszczędności​>>

Zrównanie opinii procesowej z prywatną

I rzeczywiście zmiana zaproponowana w art. 195a Kodeksu postępowania karnego przewiduje możliwość wykonywania czynności biegłego przez osobę powołaną przez stronę. Ma to zrównać opinie zrealizowane na zlecenie organu procesowego z tzw. opiniami prywatnymi. Biegły powołany przez stronę ma być wprawdzie osobą lub instytucją posiadającą certyfikat, ale projekt dopuszcza także występowanie w tej roli osoby o uznanym dorobku zawodowym lub naukowym. Biegłemu powołanemu przez stronę należałoby udostępnić akta sprawy sądowej, dane lub oryginały dokumentów znajdujących się w załączniku adresowym lub dokumenty z akt.

Czytaj: Projekt ustawy o biegłych prawie gotowy, ale wynagrodzenia mogą nie spełnić oczekiwań>>

Prawnicy występujący w sprawach karnych podkreślają, że w projektowanym przepisie dochodzi do zrównania opinii biegłego prywatnego z opinią biegłego powołanego przez organ procesowy. - Jest to zmiana o istotnym znaczeniu dla wieloletniej praktyki organów wymiaru sprawiedliwości, korzystającej z orzecznictwa Sądu Najwyższego i sądów powszechnych oraz z poglądów wyrażanych w literaturze. Przyznanie statusu biegłego biegłym (ekspertom) prywatnym i statusu wydanej przez nich opinii - statusu opinii procesowej stanowi novum wymagające starannego rozważenia z punktu widzenia prawidłowego biegu postępowań karnych – zauważa w swojej opinii Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego.

Czytaj też w LEX: Instytucja specjalistyczna w rozumieniu art. 193 par. 2 k.p.k. >

Pytanie o bezstronność prywatnego eksperta

Komisja Kodyfikacyjna przede wszystkim zwraca uwagę na nieprzystawalność tego rozwiązania do obecnego modelu procesu karnego. - W obowiązującym u nas modelu wszystkie dowody dopuszczane są przez sąd czy przez organ prowadzący postępowanie przygotowawcze, a opinie prywatne mogą mieć tylko charakter pomocniczy. Mamy określony sposób postępowania, mamy organy prowadzące które dopuszczają dowody i nagle w stosunku do jednego z dowodów przyjmujemy inną zasadę. Ominięcie dotychczasowej procedury wprowadzania dowodu nie przystaje do modelu tego procesu - argumentuje sędzia Sądu Najwyższego Michał Laskowski, który przygotował projekt tej opinii. Komisja przywołuje też podnoszony w dyskusji nad „opiniami prywatnymi” argument związany z wątpliwościami co do bezstronności biegłego prywatnego, który opłacany jest przez stronę postępowania. Ale zauważa też, że zarzuty braku bezstronności bywają także formułowane pod adresem biegłych powoływanych przez prokuratora, zwłaszcza gdy są to biegli – funkcjonariusze lub pracownicy policji. Autorzy opinii zastanawiają się również, czy w odniesieniu do opiniowanego rozwiązania nie pojawią się głosy, że preferowane będą te strony, które mogą pozwolić sobie na opłacenie autora opinii prywatnej, w gorszej sytuacji natomiast znajdą się strony, które nie mogą sobie na to pozwolić. - Nie byłoby dobrze, gdyby przebieg i skutki postępowania karnego były w jakimś stopniu zależne od tego, czy oskarżonego stać na opłacenie prywatnej opinii – stwierdza sędzia Laskowski. Z tymi zastrzeżeniami zgadza się dr Krzysztof Konopka, prezes Polskiego Towarzystwa Ekspertów i Biegłych Sądowych. - Takie rozwiązanie może ingerować w tradycyjny model procesu karnego, w którym dominującą rolę w decydowaniu o potrzebie korzystania z wiedzy eksperckiej odgrywa organ prowadzący postępowanie. Dodatkowo powoduje to powstanie wątpliwości co do bezstronności biegłego prywatnego, który wykonuje opinię na zlecenie strony dokonującej płatności – powiedział serwisowi Prawo.pl

Czytaj też w LEX: Psychologia śledcza jako specjalność biegłego >

Możliwe zagrożenia dla procesu karnego

Komisja Kodyfikacyjna wskazuje także na potencjalne ryzyko mnożenia przeciwstawnych opinii w toku postępowania i konieczność powoływania kolejnych biegłych grozi spowolnieniem postępowań karnych, nie gwarantując osiągania celów postępowania w bardziej doskonałym stopniu. Na możliwość wydłużania postępowań wskutek konieczności analizowania sprzecznych opinii wskazuje także dr Konopka. A Komisja dodaje, że możliwość wyłączenia „prywatnego biegłego” i jego ewentualna odpowiedzialność za złożenie fałszywej opinii stanowią wprawdzie pewne zabezpieczenia, ale nie niwelują w całości potencjalnych zagrożeń. Zdaniem Komisji Kodyfikacyjnej należałoby starannie przeanalizować potencjalne zagrożenia dla biegu postępowań karnych. - Dotychczas to zawsze organ prowadzący postępowanie decydował, czy zachodzi potrzeba skorzystania z wiedzy biegłego. Projektowane rozwiązanie powoduje ominięcie dotychczasowej procedury wprowadzania dowodu do procesu i nie przystaje do modelu tego procesu. Nie wydaje się jednocześnie, aby wypracowana w orzecznictwie praktyka traktowania „opinii prywatnych” wymagała zasadniczych korekt lub rodziła zagrożenia dla prawidłowego biegu postępowania karnego – czytamy w opinii.

Czytaj też w LEX: Rola stron w przeprowadzaniu dowodu z opinii biegłego w postępowaniu karnym w wybranych państwach systemu civil law >

Członkowie Komisji Kodyfikacyjnej przyznają, że w piśmiennictwie zgłaszane są postulaty rozszerzenia możliwości korzystania z ekspertyz prywatnych w postępowaniu karnym, ale stwierdzają, że bez zasadniczych zmian przepisów postępowania karnego nie jest to obecnie możliwe. Z tych powodów projektowane rozwiązanie oceniają negatywnie. - Zasadą jest, że to ten organ decyduje o potrzebie pozyskiwania wiedzy specjalistycznej decyduje organ prowadzący postępowanie. - Proponowane rozwiązanie zasadę tę narusza i kreuje nowe uprawnienie procesowe strony. Pozytywna w swej istocie intencja wzmocnienia roli opinii prywatnych w procesie zrealizowana została w sposób dysfunkcjonalny – stwierdza Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego.

Czytaj też w LEX: Ochrona danych osobowych biegłego w procesie karnym >

Prywatne opinie szybsze i niekiedy lepsze

Podzielający część zastrzeżeń Komisji Kodyfikacyjnej szef stowarzyszenia biegłych wskazuje jednak także na pozytywne aspekty projektu. - Komisja słusznie podkreśliła, że takie rozwiązanie wymaga bardzo ostrożnej analizy praktycznych konsekwencji i nie powinno być ono wprowadzane bez szerokich konsultacji ze środowiskiem naukowym i reprezentantami praktyków. Ale są też argumenty sprzyjające takiemu rozwiązaniu, do których zaliczyć można: przyspieszenie postępowań ze względu na krótsze terminy sporządzenia opinii przez biegłych prywatnych, możliwość wnikliwszego zbadania tematu poprzez zamówienie kilku opinii prywatnych, czy też zagwarantowanie prawa do obrony wyrażone zleceniem opinii zawierającej zbadanie zagadnienia przez osobę posiadającą wiadomości specjalne w sytuacji, gdy organ procesowy stwierdzi, że nie jest to konieczne – powiedział serwisowi Prawo.pl dr Krzysztof Konopka. I dodał, że wielokrotnie widział także sytuacje, w których opinie prywatne były sporządzone dużo bardziej wnikliwie i rzetelnie niż opinie procesowe, co autorzy uzasadniali otrzymanym honorarium wskazując, że w te prywatne można inwestować pracę i czas, bo to się opłaca. Sędzia Michał Laskowski nie wyklucza dalszych prac nad tą propozycją. - Mają być jeszcze rozmowy zespołu przygotowującego projekt ustawy o biegłych z przedstawicielami naszej komisji, podczas których można będzie poszukiwać rozwiązania, które byłoby do przyjęcia. Nie wykluczam, że przy spełnieniu pewnych warunków takie zwiększenie znaczenia opinii przedkładanych przez strony postępowania byłoby możliwe – wskazuje.

Znaczenie tzw. „opinii prywatnych” w postępowaniu cywilnym - zobacz linię orzeczniczą w LEX >