Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej rozstrzygnął istotny problem dotyczący działu spadku po rodzicach, którzy już nie żyją. Chodziło o sytuację, gdy nie można zgłosić roszczeń o zwrot nakładów i wydatków. W wypadku, gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku - SN potwierdził słuszność tej linii orzeczniczej. SN wskazał jednak wyjątki.
Sąd Okręgowy w Koninie przedstawił Izbie Cywilnej zagadnienie wymagające podjęcia uchwały. Sprawa dotyczyła problemu, czy w sytuacji gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego. Także wtedy gdy przeprowadzone postępowanie o dział spadku nie uzasadnia wniosku, aby dochodziło do nakładów, wydatków oraz innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie? Problem polegał w tej sprawie na tym, że w trakcie dokonania działu spadku zmarł małżonek spadkodawczyni.
Jak przypomniał sąd przedstawiający zagadnienie prawne, w orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że w wypadku gdy w skład spadku wchodzi udział spadkodawcy w majątku objętym małżeńską wspólnością ustawową, do dokonania działu spadku niezbędne jest uprzednie albo jednoczesne z działem spadku, połączone w tym samym postępowaniu, przeprowadzenie podziału majątku wspólnego (chyba że zapadł już prawomocny wyrok rozstrzygający o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o żądaniach zwrotu wydatków, nakładów i innych świadczeń z majątku wspólnego na majątek odrębny lub odwrotnie albo że częściowy dział spadku nie dotyczy udziału spadkodawcy w majątku wspólnym – uchwała SN z 2 marca 1972 r., III CZP 100/71.
Czytaj też w LEX: Metodyka pracy sędziego w sprawach działowych >
Sąd zaznaczył, że nie ma obowiązku prowadzenia z urzędu dochodzeń w celu ustalenia, czy małżonkowie mieli jeszcze inne składniki majątkowe niż te, na które wskazali uczestnicy.
W tej konkretnej sprawie, jak stwierdził sąd okręgowy, zarówno z twierdzeń uczestników, jak również z przeprowadzonego postępowania dowodowego nie wynika, aby poczynione były nakłady lub wydatki z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków, które sąd powinien uwzględnić z urzędu.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Podstawy rozliczania przez sąd nakładów w postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków >
Sąd drugiej instancji doszedł do wniosku, że śmierć małżonka spadkodawczyni, która nie wytaczała powództwa o rozwód ani nie występowała o orzeczenie separacji, uzasadnia stwierdzenie, że nie zachodzi nawet hipotetyczna możliwość ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym. Ewentualne przeprowadzenie podziału majątku wspólnego spadkodawczyni nie miałoby wpływu na ustalenie składu i wartości dzielonego spadku.
Zobacz też linię orzeczniczą w LEX: Ustalanie przez sąd składu majątku w postępowaniu o podział majątku wspólnego małżonków >
Stąd też pojawia się wątpliwość, czy przyjmowany w judykaturze wymóg połączenia w jednym postępowaniu sprawy o dział spadku ze sprawą o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej nie stanowi w takiej sytuacji wyłącznie przejawu nadmiernego formalizmu.
Jednocześnie sąd przedstawiający zagadnienie prawne nie wykluczył możliwości, że w przypadku, gdyby w sprawie przeprowadzono jednocześnie postępowanie o podział majątku wspólnego, doszłoby do zgłoszenia przez uczestników roszczeń dotyczących zwrotu nakładów z majątku wspólnego. Jak podkreślił, swoista prekluzja na zgłoszenie wskazanych roszczeń jest związana z prawomocnym postanowieniem o podziale majątku wspólnego, a nie postanowieniem o dziale spadku.
Zobacz też w LEX: Rozwód i jego konsekwencje – majątek wspólny, opieka nad dziećmi, alimenty >
Sąd Najwyższy odmówił 8 maja br. podjęcia uchwały. Jak wyjaśniał sędzia sprawozdawca prof. Paweł Grzegorczyk, ten skład orzekający podziela uchwałę, która zapadła 2 marca 2022 r. Konieczne jest zachowanie pewnej kolejności: najpierw dział spadku, a potem podział majątku. Zatem - nie jest możliwe dokonanie działu spadku dopóki we właściwym trybie nie zostanie przesądzona kwestia ewentualnych nierównych udziałów w majątku wspólnym oraz kwestia ewentualnych zwrotów z tytułu nakładów, wydatków oraz innych świadczeń.
Zobacz też w LEX: Informatyzacja postępowania cywilnego – pierwsze doświadczenia i pułapki nowelizacji KPC >
- Sąd Okręgowy sugeruje, ze nawet, gdyby przeprowadzić najpierw podział majątku wspólnego, tak jak nakazuje SN, jak to jest utrwalone w nauce, to nie zmieni rozstrzygnięcia w zakresie działu spadku - mówił sędzia Grzegorczyk. Jednak, jak podkreślił, przedstawienie pytania prawnego nie może prowadzić do przesunięcia ciężaru jurysdykcyjnego na Sąd Najwyższy w okolicznościach konkretnej sprawy.
Czytaj też w LEX: Wykorzystanie narzędzi opartych o sztuczną inteligencję w pracy sędziego, asystenta sędziego i referendarza sądowego >
SN zwraca uwagę na to, że stworzono pewne furtki: sąd przeprowadzający postępowanie o dział spadku może odstąpić od sekwencji postępowań działowych. SN w 2022 r. uznał, że jeżeli nie jest już możliwe ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, bo sprawa była prawomocnie przesądzona, to w takiej sytuacji można odstąpić od takiej sekwencji.
- Nieprzesądzenie o tych kwestiach nie stanowi jednak przeszkody do przeprowadzenia częściowego działu spadku obejmującego spadek z wyłączeniem tej jego części, która pochodzi z majątku wspólnego - dodał SN.
Sygnatura akt III CZP 28/25
Czytaj też w LEX: Umowa podziału majątku, działu spadku oraz zniesienia współwłasności mająca za przedmiot nieruchomość >
