Zwrot nakładów na dom byłej żony - bez PIT i podatku od spadków i darowizn

Środki przekazane przez byłą małżonkę nie powinny stanowić przychodu podlegającego opodatkowaniu PIT jako przychód z innych źródeł, jeżeli ich przekazanie stanowiło wyłącznie zwrot nakładów poniesionych na nieruchomość należącą do byłej małżonki. Środki te nie powinny również podlegać opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, ponieważ nie stanowią darowizny, lecz rozliczenie poniesionych wcześniej nakładów.

Pozostawałem w związku małżeńskim. W trakcie małżeństwa wspólnie z ówczesną małżonką zaciągnąłem kredyt na budowę domu. Dom został wybudowany na gruncie należącym wyłącznie do mojej byłej małżonki. Nie mieliśmy wspólności majątkowej małżeńskiej. Po rozwodzie, przy planowanej sprzedaży nieruchomości, okazało się, że właścicielem zarówno gruntu, jak i wybudowanego na nim domu, jest wyłącznie była małżonka, ponieważ budynek trwale związany z gruntem stanowi część składową nieruchomości. Pomimo braku prawa własności do nieruchomości ponosiłem nakłady na budowę domu, w szczególności poprzez udział w spłacie kredytu. Po rozwodzie zawarłem z byłą małżonką umowę dotyczącą rozliczenia tych nakładów. Zgodnie z umową, po sprzedaży nieruchomości i spłacie kredytu, część pozostałej kwoty została przekazana na moją rzecz. Strony potraktowały tę kwotę jako zwrot nakładów poniesionych przeze mnie z majątku osobistego na nieruchomość należącą do byłej małżonki. Czy środki przekazane mi przez byłą małżonkę stanowią przychód podlegający opodatkowaniu PIT jako przychód z innych źródeł? Czy środki te podlegają opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn? - na pytanie Czytelnika odpowiada Rafał Styczyński, doradca podatkowy. 

Zwrot nakładów nie podlega PIT

Środki przekazane przez byłą małżonkę nie powinny stanowić przychodu podlegającego opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych jako przychód z innych źródeł, jeżeli ich przekazanie stanowiło wyłącznie zwrot nakładów poniesionych przez Pana na nieruchomość należącą do byłej małżonki.

Środki te nie powinny również podlegać opodatkowaniu podatkiem od spadków i darowizn, ponieważ nie stanowią darowizny, lecz rozliczenie poniesionych wcześniej nakładów.

W opisanym stanie faktycznym kluczowe znaczenie ma charakter prawny środków przekazanych przez byłą małżonkę. Nie można analizować tej kwoty wyłącznie jako otrzymanych pieniędzy. Należy ustalić, czy po stronie otrzymującego doszło do realnego, definitywnego przysporzenia majątkowego, czy jedynie do zwrotu środków, które wcześniej zostały przez niego wydatkowane na cudzą nieruchomość.

Zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy o PIT przychodami są otrzymane lub postawione do dyspozycji podatnika pieniądze, wartości pieniężne oraz wartość otrzymanych świadczeń w naturze i innych nieodpłatnych świadczeń. Przepis ten należy jednak rozumieć w ten sposób, że opodatkowaniu podlega takie świadczenie, które ma charakter definitywny i powoduje rzeczywiste wzbogacenie podatnika.

Nie każda kwota otrzymana przez podatnika automatycznie stanowi przychód podatkowy. Jeżeli otrzymane środki mają charakter zwrotny, restytucyjny albo kompensacyjny, tj. służą wyłącznie wyrównaniu wcześniejszego uszczuplenia majątku, to zasadniczo nie prowadzą do powstania przychodu. Podatnik nie staje się bowiem bogatszy, lecz odzyskuje to, co wcześniej przeznaczył na cudzy majątek.

W przedstawionej sprawie dom został wybudowany na gruncie należącym wyłącznie do byłej małżonki. Zgodnie z zasadą superficies solo cedit budynek trwale związany z gruntem stanowi część składową nieruchomości i należy do właściciela gruntu. Oznacza to, że pomimo uczestniczenia w finansowaniu budowy oraz spłacie kredytu nie uzyskał Pan prawa własności do domu. Właścicielem nieruchomości pozostawała była małżonka.

Jednocześnie z opisu wynika, że partycypował Pan w kosztach budowy domu, w tym poprzez udział w spłacie kredytu. W praktyce oznacza to, że Pana majątek został uszczuplony na rzecz nieruchomości, która stanowiła majątek byłej małżonki. Późniejsze przekazanie Panu części środków po sprzedaży nieruchomości nie miało zatem charakteru nieodpłatnego wzbogacenia, lecz stanowiło rozliczenie poniesionych przez Pana nakładów.

Podstawy takiego rozliczenia należy upatrywać w przepisach Kodeksu cywilnego dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia oraz świadczenia nienależnego. Zgodnie z art. 405 Kodeksu cywilnego, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby nie było to możliwe, do zwrotu jej wartości. Natomiast art. 410 Kodeksu cywilnego wskazuje, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu stosuje się odpowiednio do świadczenia nienależnego.

W opisanym przypadku była małżonka, jako właścicielka gruntu i budynku, uzyskała korzyść majątkową w postaci zwiększenia wartości własnej nieruchomości. Korzyść ta została osiągnięta częściowo kosztem Pana majątku, ponieważ uczestniczył Pan w finansowaniu budowy oraz spłacie kredytu. Zawarcie umowy między byłymi małżonkami należy więc traktować jako cywilnoprawne rozliczenie tych nakładów.

Z tego powodu przekazana Panu kwota nie powinna być kwalifikowana jako przychód z innych źródeł, o którym mowa w art. 10 ust. 1 pkt 9 oraz art. 20 ust. 1 ustawy o PIT. Przychód z innych źródeł obejmuje co prawda szeroki katalog świadczeń, ale nadal musi występować realne przysporzenie majątkowe. Zwrot nakładów nie jest takim przysporzeniem, ponieważ jedynie rekompensuje wcześniejsze wydatki.

Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie sądów administracyjnych. W szczególności Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 2 marca 2017 r., sygn. II FSK 164/15, wskazał, że zwrot korzyści z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia nie może zostać zaliczony do przychodów z innych źródeł, ponieważ ma charakter zwrotny. NSA podkreślił, że opodatkowaniu PIT podlega przyrost mienia, a nie samo wyrównanie wcześniejszego uszczuplenia majątku.

Analogiczny pogląd prezentowany jest również w interpretacjach indywidualnych. W interpretacji indywidualnej z 3 marca 2022 r., nr 0113-KDIPT2-1.4011.905.2021.5.MAP, organ uznał, że ugoda sądowa dotycząca rozliczeń między byłymi partnerami nie generuje przychodu w PIT, jeżeli jej istotą jest zwrot poniesionych wcześniej nakładów. Podobnie w interpretacji z 18 stycznia 2023 r., nr 0115-KDIT2.4011.796.2022.1.ENB, wskazano, że zwrot nakładów poczynionych na mieszkanie byłego partnera nie stanowi przychodu podatkowego, jeżeli odpowiada wcześniej poniesionym wydatkom.

Także w interpretacji indywidualnej z 18 listopada 2025 r., nr 0113-KDIPT2-3.4011.747.2025.3.AK oraz 0111-KDIB2-3.4015.344.2025.3.BZ, organ potwierdził, że zwrot nakładów poniesionych na nieruchomość byłego partnera nie stanowi przychodu podlegającego PIT ani darowizny, jeżeli nie powoduje trwałego przysporzenia majątkowego po stronie osoby otrzymującej środki.

W konsekwencji, jeżeli otrzymana przez Pana kwota rzeczywiście odpowiadała zwrotowi poniesionych nakładów, w szczególności udziałowi w spłacie kredytu oraz finansowaniu budowy domu, to nie powinna podlegać opodatkowaniu PIT.

Zwrot nakładów to nie darowizna

Odnosząc się do podatku od spadków i darowizn, należy wskazać, że podatkowi temu podlega m.in. nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych tytułem darowizny. Zgodnie z art. 888 Kodeksu cywilnego przez umowę darowizny darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku.

Cechą darowizny jest zatem nieodpłatność i zamiar przysporzenia majątkowego po stronie obdarowanego. W opisanej sprawie taki element nie występuje. Była małżonka nie przekazała Panu środków w celu nieodpłatnego wzbogacenia Pana, lecz w celu rozliczenia nakładów poniesionych przez Pana na jej nieruchomość. Świadczenie miało więc konkretną podstawę gospodarczą i prawną.

Nie można zatem uznać, że przekazana kwota była darowizną. Nie miała ona charakteru dobrowolnego, nieodpłatnego przysporzenia, lecz stanowiła wykonanie uzgodnionego rozliczenia pomiędzy stronami. Tym samym środki te nie powinny podlegać podatkowi od spadków i darowizn.

Należy jednak zaznaczyć, że powyższe stanowisko jest bezpieczne w zakresie, w jakim przekazana kwota rzeczywiście odpowiada wartości poniesionych przez Pana nakładów. Gdyby była małżonka przekazała Panu kwotę wyższą niż wartość udokumentowanych nakładów, nadwyżka mogłaby zostać oceniona odmiennie, w zależności od okoliczności sprawy.

Podsumowując, przekazana Panu kwota powinna być traktowana jako zwrot nakładów poniesionych na nieruchomość byłej małżonki. W konsekwencji nie powinna stanowić przychodu z innych źródeł w PIT ani darowizny podlegającej podatkowi od spadków i darowizn.