Grant Thornton: Decyzje biznesowe uzależnione od klauzuli GAAR
Zgodnie z pierwotnymi planami klauzula miała być tylko „straszakiem”, wykorzystywanym przez organy niezwykle rzadko. Tymczasem przez dekadę obowiązywania GAAR Szef KAS wydał 263 decyzje wymiarowe w I instancji. Jednocześnie podatnicy złożyli 288 wniosków o opinie zabezpieczające, z czego wydano 162 pozytywne opinie, a 56 razy odmówiono ochrony - wynika z opublikowanego w czwartek raportu Grant Thornton.
Mija dekada od wejścia w życie ogólnej klauzuli przeciwko unikaniu opodatkowania (GAAR) – jednego z najważniejszych narzędzi w historii polskiego prawa podatkowego. Przez 10 lat klauzula nie tylko wpłynęła na sposób działania administracji skarbowej, ale również na podejście przedsiębiorców do planowania transakcji, restrukturyzacji i sukcesji biznesu.
Grant Thornton w opublikowanym raporcie przedstawił wyniki analizy, jak rzeczywista praktyka stosowania GAAR odpowiada założeniom przyjętym przez ustawodawcę w 2016 r. - Zgodnie z pierwotnymi planami klauzula miała być tylko „straszakiem”, wykorzystywanym przez organy niezwykle rzadko. Tymczasem przez dekadę obowiązywania GAAR Szef KAS wydał 263 decyzje wymiarowe w I instancji. Najwięcej spraw dotyczyło podatku PIT (138 decyzji) i CIT (99 decyzji). Jednocześnie podatnicy złożyli 288 wniosków o opinie zabezpieczające, z czego wydano 162 pozytywne opinie, a 56 razy odmówiono ochrony - piszą autorzy raportu.
Wyjaśniają, że podstawowym założeniem klauzuli jest umożliwienie organom podatkowym zakwestionowania skutków podatkowych określonych działań podatnika, nawet jeśli są one formalnie zgodne z obowiązującymi przepisami. Ustawodawca uznał bowiem, że sama zgodność z literalnym brzmieniem regulacji podatkowych nie zawsze jest wystarczająca do zaakceptowania skutków podatkowych danej czynności. W przypadkach, gdy dominującym lub jednym z głównych celów działania jest osiągnięcie korzyści podatkowej pozostającej w sprzeczności z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej, a sposób działania ma charakter sztuczny, organy mogą określić skutki podatkowe tak, jak gdyby podatnik zastosował rozwiązanie właściwe z perspektywy celu przepisów.
Raport Grant Thornton potwierdza, że znaczenie klauzuli wykracza dziś daleko poza same decyzje podatkowe. GAAR wpływa na planowanie reorganizacji, transakcji kapitałowych i sukcesji biznesu, a także coraz częściej pojawia się w kontekście planów związanych z fundacją rodzinną. Tylko w latach 2023–2026 fundacje rodzinne były przedmiotem 24 opinii zabezpieczających i 8 odmów ich wydania.
- Klauzula nie jest już wyłącznie narzędziem służącym do kwestionowania najbardziej agresywnych struktur podatkowych. W praktyce stała się jednym z najważniejszych punktów odniesienia przy ocenie reorganizacji, transakcji kapitałowych, sukcesji biznesu czy restrukturyzacji grup przedsiębiorstw. Wpływa nie tylko na rozstrzygnięcia organów podatkowych, ale również na sposób projektowania i przeprowadzania działań gospodarczych przez podatników - wskazuje Grzegorz Szysz, doradca podatkowy, radca prawny, partner zarządzający, komplementariusz w Grant Thornton.
Cytowany w raporcie dr hab. Wojciech Morawski, prof. UMK w Toruniu, z Katedry Prawa Finansów Publicznych, zauważa z kolei, że GAAR to nie jest zwykła regulacja, którą można oceniać poprzez to, ile razy została zastosowana i ile dała pieniędzy budżetowi. GAAR to kluczowa część procesu zmiany myślenia o polskim prawie podatkowym.
- Jest to tylko symbol zmiany, gdyż trzeba ja rozpatrywać łącznie z licznymi (moim zdaniem – zbyt licznymi) „małymi” klauzulami antyabuzywnymi. Odchodzimy od ścisłego legalizmu, rozumianego jako ścisłe przestrzeganie „litery ustawy” (czego symbolem był słynny wyrok NSA w sprawie Optimus) do patrzenia na przepisy prawa podatkowego z punktu widzenia celów oraz ochrony interesów budżetowych oraz ochrony interesów podatników - wskazuje profesor.
Jego zdaniem wskazywanie, że GAAR chroni interesy podatników może wydać się dziwne, skoro jest to regulacja w istocie represyjna. Chodzi tu o dodatkowe zobowiązanie podatkowe.
- Musimy jednak pamiętać, że w interesie podatników jest równe traktowanie wszystkich. To warunek poczucia sprawiedliwości. Bez GAAR nie ma sprawiedliwości, skoro podejmowanie sztucznych działań w celu zmniejszenia obciążeń podatkowych nie wywoływałoby reakcji państwa. Brak GAAR to akceptowanie nieuczciwej konkurencji między podatnikami - zauważa prof. Morawski.
