Solidny audyt pokaże, do czego służą fundacje rodzinne
Po trzech latach od wejścia w życie ustawy o fundacji rodzinnej przyszedł czas na ocenę przez rząd funkcjonowania tej instytucji prawnej. A same fundacje mają jeszcze rok na przeprowadzenie wymaganych przez ustawę audytów, przede wszystkim pod kątem celów działania i zgodności z prawem. Jedno i drugie odbywa się cieniu zarzutów, że fundacje rodzinne bardziej służą unikaniu opodatkowania niż międzypokoleniowej sukcesji firm.
Ministerstwo Rozwoju i Technologii przedstawiło w połowie czerwca 2026 r. projekt takiego przeglądu, dokonanego przy udziale innych resortów, w tym przede wszystkim Ministerstwa Finansów i rozpoczęło jego konsultacje publiczne. A biegli rewidenci zachęcają fundacje do wykonania solidnego audytu. W dokumencie ministerstwa można przeczytać, że z perspektywy autorów projektu przeglądu fundamentalnym zagadnieniem jest oderwanie praktyki „fundacyjnego obrotu” od celu ustawy. Problematyczne w ich opinii jest – i wymagające pilnych działań zaradczych – częste wykorzystywane fundacji rodzinnych do optymalizacji podatkowej, a nie sukcesji. Fundacja rodzinna miała być bowiem narzędziem służącym międzypokoleniowej sukcesji, w tym przede wszystkim polskich firm rodzinnych, tymczasem niejednokrotnie wykorzystywana jest jako instrument bieżącego zarządzania efektywnością podatkową fundatorów i posiadanych przez nich aktywów.
Czytaj też w LEX: Fundacja rodzinna jako narzędzie planowania podatkowego >
Miała być pomoc w sukcesji, jest unikanie podatków
W opinii Ministerstwa Finansów problem z fundacją rodzinną polega nie tylko na indywidualnych nadużyciach, lecz także – a być może w głównej mierze – na tym, że natura istniejącego modelu podatkowego premiuje wykorzystanie fundacji niezgodnie z jej funkcją sukcesyjną. Przy czym najbardziej newralgiczne podatkowo obszary, to w tym kontekście: - dominacja motywów podatkowych nad motywem sukcesyjnym, - trwałe odroczenie opodatkowania dochodów, - asymetria względem „standardowego” opodatkowania osób fizycznych, - wykorzystanie fundacji jako wehikułu inwestycyjno-operacyjnego, - instrumentalne używanie fundacji w transakcjach. W odpowiedzi na te wyzwania projekt przedstawia „koncepcyjne” działania zaradcze – i poddaje je konsultacjom publicznym. W opinii autorów ministerialnego opracowania, działania te zmierzają do przywrócenia fundacji rodzinnej jej pierwotnej funkcji i ograniczenia jej atrakcyjności jako narzędzia optymalizacji podatkowej.
Czytaj: Fundacja rodzinna pełna wątpliwości i sprzecznych interpretacji>>
Dużo zmian w fundacji rodzinnej – nie tylko podatki i KRS>>
Teraz pora na solidny audyt
Ustawa o fundacjach rodzinnych obowiązuje od maja 2023 r., więc pierwsze fundacje wchodzą już w okres, kiedy zobowiązane są do audytu (minimum co cztery lata). - Na podstawie art. 77 ustawy każda fundacja rodzinna bez wyjątku objęta jest audytem przeprowadzanym co najmniej raz na cztery lata. Jego zakres obejmuje ocenę prawidłowości, rzetelności i zgodności z prawem, celem oraz dokumentami fundacji w zakresie zarządzania aktywami fundacji, zaciągania i spełniania zobowiązań cywilnoprawnych i handlowych, zaciągania i spełniania zobowiązań publicznoprawnych, czyli podatkowych i składkowych – twierdzi Monika Tuzimek, partner w firmie audytorskiej Baker Tilly TPA. I dodaje, że zakres ten jest wyraźnie szerszy niż zakres badania sprawozdania finansowego i ma on oceniać ogół działalności pod kątem zgodności z prawem i celem fundacji.
Czy sprawozdanie finansowe fundacji rodzinnej należy złożyć do KAS? - sprawdź w LEX >
W grę może też wchodzić badania sprawozdania finansowego na podstawie ustawy o rachunkowości. Wymienia ona kategorie firm objętych bezwzględnym obowiązkiem badania sprawozdań, ale fundacje mieszczą się w grupie "inne", których to dotyczy po przekroczeniu określonego pułapu zatrudnienia, sumy aktywów bilansu lub przychodów netto ze sprzedaży towarów i produktów. Według analiz Polskiej Izby Biegłych Rewidentów, na razie niewiele fundacji rodzinnych spełnia te kryteria.
Czytaj też w LEX: Obserwacje z badań statutów po dwóch latach obowiązywania ustawy o fundacji rodzinnej >
Potrzebne wytyczne dla audytorów
Ponieważ praktyka w tej dziedzinie nie została jeszcze przetestowana, o opinię w sprawie audytów dotyczących fundacji rodzinnych zwróciliśmy się do Polskiej Izby Biegłych Rewidentów. I usłyszeliśmy, że Ministerstwo i PIBR zgadzają się co do tego, że „w celu zwiększenia jednolitości praktyki jest zasadne opracowanie wytycznych dla biegłych rewidentów, adwokatów, radców prawnych i doradców podatkowych biorących udział w szczególnego rodzaju audycie fundacji rodzinnej. W zakresie zmian legislacyjnych można rozważyć wprowadzenie możliwości przeprowadzenia audytu na wniosek/żądanie beneficjenta oraz umożliwienie – w określonych przypadkach – ograniczenia audytu do wybranych obszarów wskazanych w ustawie oraz wprowadzenie sankcji za nieprzeprowadzenie audytu.” Eksperci PIBR, zastrzegając, że nie jest to oficjalne stanowisko samorządu biegłych rewidentów, wskazują, że przepisy rozdziału 9 ustawy o fundacji rodzinnej są nieprecyzyjne, przez co rodzą wiele wątpliwości interpretacyjnych co do audytu. Ich zdaniem to nie jest usługa atestacyjna w ramach czynności rewizji finansowej. W związku z tym, jej wykonanie nie wymaga zastosowania żadnego z krajowych standardów wykonywania zawodu. Przykładowo, audyt fundacji rodzinnej może być wykonywany przez kogoś innego niż firma audytorska, ale musi pozostać tą samą czynnością, bez względu na to, czy realizuje ją firma audytorska, czy zespół audytorów.
Czytaj też w LEX: Funkcjonowanie fundacji rodzinnej, od założenia do wykreślenia z rejestru >
Raczej badanie zgodności niż sprawozdania
Zdaniem PIBR audyt fundacji rodzinnej można zaklasyfikować jako wykonywanie ekspertyz lub sporządzanie opinii ekonomiczno-finansowych. Wykonanie tej usługi w ramach standardów atestacyjnych wypaczy sens regulacji – czyli racjonalno-biznesowe podejście do ocenianych kwestii z dużym zastosowaniem osądu i zawodowo-życiowego doświadczenia. Z opinii ekspertów PIBR wynika, że przedmiot audytu nie jest też skoncentrowany wyłącznie lub przede wszystkim na sprawozdawczości finansowej czy historycznych informacjach finansowych, lecz na zarządzaniu aktywami, zobowiązaniach i zobowiązaniach publicznoprawnych, zgodności z prawem, ocenianych także pod kątem zgodności z celem i dokumentami fundacji. A brak sformułowania co do audytu wytycznych dla zespołu może świadczyć o traktowaniu tego rodzaju usługi nie jako czynności rewizji finansowej, a szeroko pojętego compliance. - Jest też więcej argumentów, m.in. związanych z inaczej niż przy rewizji finansowej sformułowanymi wymogami niezależności, wynikiem prac, by jako skutek audytu powstał raport, a nie np. sprawozdanie z badania z opinią – wynika z opinii ekspertów Polskiej Izby Biegłych Rewidentów.
Czytaj też w LEX: Fundacja rodzinna - zasady opodatkowania >
Według biegłego rewidenta Moniki Tuzimek, audyt powinien kończyć się pisemnym raportem audytowym. - Raport powinien zawierać ocenę każdego z obszarów objętych audytem, opis stwierdzonych nieprawidłowości i rekomendacje ich usunięcia. Zarząd fundacji ma obowiązek przedstawić go radzie nadzorczej lub, jeżeli nie została ustanowiona, zgromadzeniu beneficjentów na najbliższym posiedzeniu – podsumowuje.
