Czy sztucznej inteligencji przysługuje zwolnienie z VAT na takich samych zasadach jak człowiekowi? Mimo iż sztuczna inteligencja jest wykorzystywana w coraz szerszym zakresie w różnych dziedzinach gospodarki, to przepisy podatkowe nie nadążają za praktyką.
Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygnął w najnowszym wyroku, że licencjonowanie algorytmu, który podejmuje za człowieka decyzje w sprawie inwestycji na giełdzie, realizuje usługi w zakresie instrumentów finansowych. Nie są to więc proste usługi wsparcia IT.
Eksperci spodziewają się, że przed sądy będzie trafiać coraz więcej tego typu sporów. - W dobie AI pewne czynności zarezerwowane do tej pory dla ludzi, mogą być autonomicznie wykonywane przez maszyny, np. czynności w obszarze finansów, medycyny czy edukacji. Pojawia się zatem kwestia, jak je kwalifikować dla celów podatkowych i czy one również mogą korzystać z preferencji podatkowych - mówi Paweł Goś, doradca podatkowy, partner w MDDP, pełnomocnik w sprawie.
Algorytm decyduje o inwestycji
Spór dotyczył opracowanej przez spółkę strategii inwestycyjnej, implementowanej w postaci kodu maszynowego. Chodzi o algorytm na bazie sztucznej inteligencji, który:
- dokonuje obliczeń w czasie rzeczywistym na podstawie wiadomości publikowanych przez GPW;
- określa optymalny moment zakupu i sprzedaży instrumentów finansowych;
- samodzielnie, w sposób w pełni zautomatyzowany, dokonuje obrotu instrumentami finansowymi - generuje i wysyła na giełdę zlecenia kupna i sprzedaży tych instrumentów.
W praktyce polega to na tym, że rola klienta ogranicza się do zapewniania środków finansowych oraz czynności wsparcia (technicznego oraz administracyjnego) umożliwiających strategii dokonywanie obrotu instrumentami finansowymi. Co istotne, to algorytm realizuje w imieniu klienta transakcje zakupu i sprzedaży instrumentów finansowych. Wynagrodzeniem spółki udostępniającej algorytm jest określony udział (procent) zysków klienta. Klient nie ma wpływu na działania algorytmu, może jedynie wyłączyć usługę w razie np. niezadowalających wyników finansowych.
Istotą sporu było określenie, czy licencjonowanie algorytmu przez podatnika stanowi usługę w zakresie obrotu instrumentami finansowymi (zwolnione z VAT) czy usługi informatyczne lub inny rodzaj usług wsparcia (opodatkowane 23 proc. VAT). Zgodnie z art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o VAT zwolnione z podatku są usługi, których przedmiotem są instrumenty finansowe, o których mowa w ustawie z 29 lipca 2005 r. o obrocie instrumentami finansowymi, z wyłączeniem przechowywania tych instrumentów i zarządzania nimi, oraz usługi pośrednictwa w tym zakresie. Zwolnienie nie dotyczy więc świadczeń technicznych, służących wsparciu realizacji obrotu instrumentami finansowymi.
Spółka wystąpiła w tej sprawie o interpretację, argumentując, że usługa ma cechy usługi zwolnionej z VAT, gdyż wywołuje efekt związany z obrotem instrumentami finansowymi (nabycie, sprzedaż instrumentów finansowych), prowadzi do zmian sytuacji prawnej/finansowej zainteresowanych podmiotów, stanowi odrębną całość, zaś ryzyko i odpowiedzialność wykonawcy nie są ograniczone do aspektów technicznych.
Fiskus nie widzi podstaw do preferencji
Organ podatkowy uznał natomiast, że jest to wsparcie techniczne i informatyczne do wykonywania świadczeń zwolnionych z VAT. Nie stanowi zatem usługi, której przedmiotem są instrumenty finansowe. Ponadto, to klient, a nie spółka, ponosi ryzyko inwestycyjne. Odpowiedzialność spółki odnosi się tylko do aspektów technicznych opracowywanych i udostępnianych klientowi. To oznacza, że algorytm nie ma specyficznych i istotnych elementów usługi zwolnionej z VAT.
Spór trafił przed WSA w Warszawie, który w wyroku z 20 stycznia 2023 r. (sygn. III SA/Wa 1650/22) stanął po stronie fiskusa. Zdaniem WSA , nie budzi wątpliwości, że strategia służy optymalizacji oraz zautomatyzowaniu procesu inwestycyjnego klienta. Sąd nie zgodził się zatem ze spółką, że to klient zapewnia strategii wsparcie administracyjne i techniczne (zapewnienie serwerów, obsługa połączenia z GPW), zaś strategia realizuje obrót instrumentami finansowymi. W ocenie WSA, dzieje się zupełnie odwrotnie, gdyż to klient angażuje środki finansowe i obraca instrumentami finansowymi na własne ryzyko. Strategia stanowi zatem wyłącznie formę wsparcia technicznego tego procesu. Zastępuje np. czynnik ludzki, czyli potencjalnych pracowników klienta, których zadaniem byłoby dokonywanie określonych czynności analitycznych oraz podejmowanie decyzji odnośnie zakupu lub sprzedaży instrumentów finansowych.
- Strona stara się stworzyć wrażenie istnienia swoistej podmiotowości strategii na polu obrotu instrumentami finansowymi, zaś rolę klienta sprowadza do bycia źródłem finasowania oraz dostarczania zaplecza technicznego dla procesu inwestycyjnego realizowanego przez strategię. Otóż należy podkreślić, że owa strategia żadnej podmiotowości nie posiada. Jest wyłącznie narzędziem udostępnionym klientowi - jednym z elementów wykorzystywanych przez klienta w ramach obrotu instrumentami finansowymi – argumentował WSA.
Zdaniem WSA, nie ma znaczenia, że strategia to samodzielnie działający algorytm, który w sposób w pełni zautomatyzowany, bazując na przyjętych wskaźnikach, progach zakupu i sprzedaży, wysyła dyspozycje sprzedaży lub zakupu instrumentów finansowych. Również w branży e-commerce narzędzia informatyczne wykonują szereg czynności w procesie kupna/sprzedaży. Nie oznacza to jednak, że narzędzia te lub ich producent, w znaczeniu prawnym, realizują zakup lub sprzedaż. Sąd orzekł, że usługa polega na zapewnieniu wsparcia technicznego procesu inwestycyjnego oraz zawiera elementy analityczne charakterystyczne dla doradztwa inwestycyjnego. Spółka nie wykonuje zatem świadczenia, które nosi cechy usługi zwolnionej (obrót instrumentami finansowymi) ani nie pośredniczy w wykonywaniu usług zwolnionych.
NSA: Usługa zwolniona z VAT
Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 28 stycznia 2026 r. (sygn. I FSK 800/23) uchylił zaskarżony przez spółkę wyrok WSA i interpretację Dyrektora KIS. NSA zgodził się ze spółką, że opracowana przez spółkę strategia (algorytm) stanowi usługę, której istotą jest faktyczny obrót instrumentami finansowymi. Jest więc zwolniona z VAT na podstawie art. 43 ust. 1 pkt 41 ustawy o VAT. Nie jest to rozwiązanie IT, które pełni role wspierające, np. w zakresie zapewnienia analizy danych, obsługi czy zarządzania instrumentami finansowymi.
- Wyrok NSA jest przełomowy. Sąd orzekł, że skoro klient de facto powierza swoje pieniądze maszynie (algorytmowi), a algorytm dokonuje autonomicznie zakupu i sprzedaży instrumentów finansowych w jego imieniu i na jego rzecz, to istotą tej usługi jest właśnie obrót instrumentami finansowymi. Nie ma znaczenia, że świadczenie faktycznie realizowane jest przez maszynę, a nie człowieka. Istotna jest tutaj perspektywa klienta oraz charakter samej usługi. Jeśli chodzi o usługi, których przedmiotem są instrumenty finansowe, przepisy przewidują jedynie przedmiotowy warunek zwolnienia. Tym samym dla możliwości zwolnienia takich usług z podatku liczy się istota samej usługi, a nie to kto i w jaki sposób ją wykonuje - mówi Paweł Goś.
- Można sobie wyobrazić, że w przyszłości, kiedy coraz więcej czynności będą wykonywać maszyny, pojawi się więcej tego typu sporów, dotyczących możliwości zastosowania zwolnień albo obniżonych stawek VAT. Spory mogą wystąpić np. w obszarze usług finansowych i ubezpieczeniowych, ale też np. w obszarze opieki medycznej czy edukacji - dodaje.
Paweł Lewandowski, doradca biznesowy zauważa, że zastosowanie sztucznej inteligencji coraz częściej generuje problemy co do tego, jak zakwalifikować takie usługi na gruncie podatków. - Wydaje się, że na razie dla organów podatkowych to nie jest najistotniejsze zagadnienie, ale w przyszłości będą musiały odpowiadać na coraz więcej pytań podatników. W grę wchodzi nie tylko prawidłowe kwalifikowanie tych usług dla potrzeb rozliczenia VAT, ale także podatków dochodowych, np. IP Box czy ryczałtu od przychodów ewidencjonowanych. Ostatnio powstaje też wiele sporów dotyczących dofinansowania programów z wykorzystaniem nowych technologii ze środków unijnych i Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości. Według fiskusa, dotacje stanowią dla firm podstawę opodatkowania w rozumieniu art. 29a ustawy o VAT - mówi ekspert.
Czytaj w LEX: Usługi finansowe a VAT >
