7 kwietnia 2026 r. opublikowana została w Dzienniku Ustaw ustawa z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r., poz. 473), a jej niektóre przepisy zaczęły obowiązywać już następnego dnia od ogłoszenia. Jednak dopiero po trzech miesiącach od publikacji, czyli 8 lipca 2026 r., wejdą w życie przepisy wprowadzające zmiany w zasadach przeprowadzania kontroli oraz wprowadzające nowy tryb przekształcania kontraktów cywilnoprawnych zawartych w miejsce umów o pracę. No i tu pojawia się pytanie, co się stanie, gdy Państwowa Inspekcja Pracy wyda inne rozstrzygnięcie w sprawie umowy łączącej obie strony niż wcześniej - i to prawomocnie – orzekł Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Takie sytuacje są na porządku dziennym już obecnie z tą tylko różnicą, że do tej pory inspektor pracy, by ustalić stosunek pracy (jeśli uznał, że np. umowa zlecenia była wykonywana w warunkach umowy o pracę) musiał wystąpić do sądu pracy, teraz będzie mógł to zrobić sam, wydając decyzję administracyjną.
- Od 8 lipca 2026 r. będziemy mieć do czynienia ze swoistym nakładaniem się kompetencji dwóch organów – PIP i ZUS – odnośnie ustalania charakteru zatrudnienia. PIP zyskuje uprawnienie do ustalenia stosunku pracy w formie decyzji o ustaleniu stosunku pracy (art. 11 ust. 1 pkt 7a ustawy o PIP). Oczywistą konsekwencją ustalenia istnienia stosunku pracy jest ubezpieczenie i odprowadzenie składek z nowego tytułu w miejsce zakwestionowanego przez PIP, o czym mówi art. 34 ust. 2j ustawy o PIP, art. 18 ust. 1b i 36 ust. 4e usus. Co więcej, z art. 14a ustawy o PIP wynika obowiązek udostępniania ZUS ustaleń z kontroli PIP, w tym danych osób wykonujących pracę – mówi serwisowi Prawo.pl Magdalena Januszewska, radca prawny z Kancelarii Januszewska, specjalizująca się w prawie pracy i zabezpieczenia społecznego.
Czytaj również:
Czy ustawa o PIP wyłączy stosowanie k.p.a. przez inspekcję pracy?>>
Wyniki kontroli PIP nie będą dowodem w postępowaniu?>>
Skutki prawne decyzji na gruncie ubezpieczeń społecznych
Zgodnie z dodanym do art. 34 ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy nowym ust. 2j, decyzja, o której mowa w art. 11 ust. 1 pkt 7a, (czyli stwierdzająca istnienie stosunku pracy, w sytuacji kiedy zawarto umowę cywilnoprawną lub kiedy osoba faktycznie świadczy pracę za wynagrodzeniem w warunkach, w których zgodnie z art. 22 par. 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy powinna być zawarta umowa o pracę) od dnia jej wydania wywołuje skutki prawne, jakie wiążą się ze stwierdzeniem istnienia stosunku pracy, na gruncie przepisów prawa pracy, prawa podatkowego, ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego oraz obowiązkowych wpłat na fundusze, o których mowa w odrębnych przepisach.
Decyzja ta, w myśl ust. 2k, staje się wykonalna z dniem następującym po dniu, w którym upływa termin do wniesienia odwołania, jeżeli żadna ze stron nie wniosła odwołania, albo z dniem prawomocnego orzeczenia sądu, albo z dniem nadania jej rygoru natychmiastowej wykonalności.
Jaka jest relacja rozstrzygnięć ZUS do rozstrzygnięć PIP?
O to, jaka jest relacja rozstrzygnięć ZUS do rozstrzygnięć PIP oraz jak ZUS rozumie teraz swoje kompetencje do rozstrzygania o podleganiu ubezpieczeniom w kontekście stwierdzania stosunku pracy, zapytaliśmy Zakład Ubezpieczeń Społecznych. - Działania prowadzone przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych wiążą się z ustaleniem prawidłowego tytułu do ubezpieczeń, co nie jest tożsame z ustaleniem stosunku pracy, do czego uprawniony jest właściwy sąd prawa pracy i ubezpieczeń społecznych, a zgodnie z propozycją ustawy z dnia 11 marca 2026 r. o zmianie Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw – PIP również będzie wydawać polecenie lub orzekać w formie decyzji o ustaleniu stosunku pracy. Z kolei ustalenie prawidłowego tytułu do ubezpieczeń społecznych oraz wysokości składek na te ubezpieczenia, nie oznacza powstania stosunku pracy pomiędzy pracodawcą, a pracownikiem. Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie posiada uprawnień do wydania nakazu zawarcia właściwej umowy (np. umowy o pracę), a skutkiem działań jest zgłoszenie właściwego zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych z prawidłowym kodem tytułu ubezpieczenia – przekazał nam Karol Poznański, rzecznik prasowy ZUS. Pytany zaś o to, jak Zakład rozumie teraz swoje kompetencje do rozstrzygania o podleganiu ubezpieczeniom w kontekście stwierdzania stosunku pracy, wyjaśnił, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych został ustawowo (bo na mocy art. 68 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz. U. z 2026 r. poz. 199) zobowiązany do kontroli wykonywania zadań i obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych przez płatników składek. Kontrolę prowadzą powołani przez Prezesa Zakładu inspektorzy kontroli Zakładu, a zakres przedmiotowy kontroli obejmuje zagadnienia związane z ochroną ubezpieczeniową osób zatrudnionych przez płatników składek oraz obowiązkami płatników składek w zakresie rozliczeń z Zakładem. - Działalność kontrolna prowadzona przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w zakresie kontroli płatników składek ma co do zasady charakter planowy. Zgodnie z przepisami dotyczącymi prowadzenia działalności gospodarczej, kontrole są planowane i przeprowadzane po uprzednim dokonaniu analizy prawdopodobieństwa naruszenia prawa. Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi również kontrole doraźne, których zakres określany jest bezpośrednio przez oddziały Zakładu stosownie do bieżących potrzeb, wynikających m. in. ze zgłoszeń sygnalnych czy informacji przekazanych przez inne organy, w tym Państwową Inspekcję Pracy, które wskazują na uchybienia w zakresie realizacji obowiązków płatnika składek, a także prowadzonej analizy ryzyka – przekazał nam Karol Poznański.
Jak zaznaczył, celem przeprowadzonej kontroli jest ocena wywiązywania się płatników składek z obowiązków w zakresie ubezpieczeń społecznych oraz innych zadań zleconych Zakładowi. Kwestię stosunku pracy reguluje ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r – Kodeks pracy (Dz.U. z 2025 r., poz. 277, z późn. zm.), która w art. 18(4) par. 1 wskazuje ponadto, że nadzór i kontrolę przestrzegania prawa pracy sprawuje Państwowa Inspekcja Pracy. Jednocześnie ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. z 2024 r. poz. 1712, z późn.zm.) w art. 10 ust. 1 pkt 1 wskazuje, że do zadań realizowanych przez Państwową Inspekcję Pracy należy nadzór i kontrola przestrzegania przepisów prawa pracy, w szczególności przepisów dotyczących stosunku pracy.
- Mając na uwadze powyższe przepisy prawa, ustalenie, czy praca powinna być wykonywana w ramach umowy o pracę należy do Państwowej Inspekcji Pracy – wskazał rzecznik prasowy ZUS. I dodał: - Biorąc pod uwagę zmiany w ustawie nowelizującej ustawę o Państwowej Inspekcji Pracy oraz niektórych innych ustaw, nadające Państwowej Inspekcji Pracy uprawnienie do wydawania decyzji administracyjnych o przekształceniu nieprawidłowo zawartych umów cywilnoprawnych w umowy o pracę, nie zmieni dotychczasowego trybu postępowania w zakresie ubezpieczeń społecznych. Dopiero ustalenie przez Państwową Inspekcję Pracy stosunku pracy w wyniku wydanego polecenia lub na podstawie decyzji, umożliwi określenie prawidłowego tytułu do ubezpieczeń społecznych i nałoży na płatnika składek obowiązek złożenia odpowiednich dokumentów związanych z ubezpieczeniami społecznymi określonymi w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych za okres ustalonego stosunku pracy.
Mec. Magdalena Januszewska przypomina, że ZUS może kwestionować podleganie ubezpieczeniom z jakiegoś tytułu. Jest właściwy w sprawach podlegania ubezpieczeniom społecznym, co oznacza, że może w drodze decyzji ustalić, jego zdaniem, prawidłowy tytuł do ubezpieczeń. Jeśli uznaje, że prawidłowym tytułem jest umowa o pracę, to taki właśnie tytuł ustala, np. zamiast zlecenia. Zatrudniający musi zatem zapłacić składki z tego tytułu, który ustalił ZUS. Zatrudnionemu zmieniany jest kod ubezpieczenia – czyli zaczyna figurować np. z kodem pracowniczym.
- Co zatem oznacza, że organem właściwym rzeczowo do ustalenia, że praca jest wykonywana w ramach umowy o pracę staje się PIP? Czy to, że ZUS nie będzie już stwierdzał podlegania ubezpieczeniom z tytułu umowy o pracę w warunkach, w których uzna, że mamy do czynienia ze stosunkiem pracowniczym? Bo właściwa w tej sprawie jest PIP? Czy jednak ZUS będzie stwierdzał podleganie ubezpieczeniom z tytułu stosunku pracy, twierdząc, że to tylko ubezpieczenia? Czy jeśli PIP wyda decyzję stwierdzającą istnienie stosunku pracy, co może zrobić „na bieżąco” (art. 34 ust. 2f ustawy o PIP), to ZUS wyda decyzję o podleganiu ubezpieczeniom społecznym ze stosunku pracy także wstecz od tej daty (jeśli uzna, że taki powinien być tytuł), czy jednak stwierdzi, że w tej sprawie powinien wypowiedzieć się sąd z powództwa inspektora pracy, którą to ścieżkę przewiduje art. 33a ust. 6 ustawy o PIP – pyta mec. Januszewska. I dodaje: - Nie jest też pewne, co wówczas, gdy ZUS i PIP będą mieć odmienne zdania na temat charakteru danego stosunku prawnego.
Przepisy kolizyjne pilnie potrzebne
- Rzeczywiście może dojść do kolizji, gdy inspektor w prawomocnej decyzji uzna, że zlecenie było umową o pracę a ZUS w prawomocnej decyzji odmiennie. Zresztą takie sytuacje mają miejsce i na obecnym gruncie prawnym – mówi serwisowi Prawo.pl Łukasz Chruściel, radca prawny, partner w kancelarii PCS. I dodaje: - Sam prowadziłem sprawę, w której pracownicy kwestionowali przejście zakładu pracy przez co sprawy trafiały do sądu pracy. Przejście zakładu pracy zakwestionował również ZUS i te sprawy trafiły do sądu ubezpieczeń społecznych. Finalnie sądy rozstrzygnęły odmiennie - jedne uznając przejście za skuteczne, a drugie nie. Z perspektywy pracownika jego pracodawcą na gruncie prawa pracy był pracodawca przejmujący, a pracodawcą na gruncie ubezpieczeń społecznych pracodawca przekazujący.
Jak podkreśla mec. Łukasz Chruściel, obecna nowelizacja dodatkowo stanowi, że po uprawomocnieniu się decyzji PIP, umowę należy traktować jako umowę o pracę również na gruncie ubezpieczeń społecznych. Warto, by nowelizacja wprowadziła przepisy kolizyjne na wypadek, gdy wcześniej ZUS orzekł prawomocnie odmiennie. W braku takich przepisów finalnie kwalifikacja na gruncie ubezpieczeń społecznych będzie zależała od podejścia ZUS, a to jedynie jeszcze dodatkowo skomplikuje sytuację.
