ZUS języczkiem u wagi
Obniżono wyraźnie minimalny próg globalnego poparcia układu (wcześniej były to dwie trzecie głosujących wierzytelności). Skomplikowaniu uległy natomiast zasady podziału wierzycieli na grupy, co wynika z tego, że warunki spłaty podporządkowano hierarchii zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym (tzw. reguła bezwzględnego pierwszeństwa, art. 119 ust. 4 Prawa restrukturyzacyjnego). Z kolei nowe obowiązki informacyjne wprowadzone nowelizacją, w szczególności obowiązek sporządzenia testu zaspokojenia (art. 10a), nie spotykają się z aktywną postawą wierzycieli, którzy mogliby na ich podstawie kwestionować zaproponowane w układzie warunki spłaty ich wierzytelności.
Dłużnicy zyskali zatem faktyczną przewagę nad wierzycielami – korzystając z łagodniejszych warunków przyjęcia układu, podczas gdy wierzyciele nie wykorzystują dostępnych narzędzi do ochrony swoich interesów, ponieważ większość z nich wymaga aktywnego działania. Dotyczy to przede wszystkim podniesienia zarzutu, że w wyniku realizacji układu wierzyciel znajdzie się w gorszej sytuacji niż w przypadku przeprowadzenia postępowania upadłościowego dłużnika (zarzut naruszenia kryterium ochrony najlepszych interesów wierzycieli, art. 165 ust. 2).
Czytaj w LEX: Sytuacja wierzycieli zabezpieczonych rzeczowo po nowelizacji prawa restrukturyzacyjnego >
Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) jest w restrukturyzacji wierzycielem uprzywilejowanym. Zgodnie z art. 160 restrukturyzacja jego wierzytelności może obejmować wyłącznie rozłożenie na raty lub odroczenie terminu płatności, co w praktyce oznacza propozycję pełnej spłaty. Z tego względu ZUS trafia z reguły do oddzielnej grupy układowej (grupa z jednym wierzycielem), która - w rozumieniu przepisów o przyjęciu układu - ma charakter grupy uprzywilejowanej. Poparcie układu przez ZUS oznacza zatem automatyczne przyjęcie układu w grupie uprzywilejowanej, co znacząco przybliża dłużnika do przyjęcia wspomnianego układu niekonsensualnego. Przy podziale wierzycieli np. na trzy grupy konieczne jest jedynie uzyskanie poparcia jeszcze jednej grupy (warunek poparcia większości grup), przy założeniu, że ZUS i wierzyciele popierający układ dysponują co najmniej połową z całkowitej sumy głosujących wierzytelności.
W konsekwencji ZUS stał się niezwykle istotnym wierzycielem. Nawet w przypadku niedużej wierzytelności, poparcie ZUS oznacza przyjęcie układu w grupie uprzywilejowanej. Uzyskanie poparcia jest relatywnie proste – wobec obowiązku pełnej spłaty negocjacjom podlega wyłącznie proponowany czas spłaty. W praktyce ZUS wymaga również bieżącego regulowania składek nieobjętych układem. W sytuacji, gdy wierzytelność dłużnika wobec ZUS jest wysoka, układ może być w zasadzie przyjęty dzięki głosowi ZUS przy poparciu kilku mniejszych wierzycieli.
Zatwierdzenie układu niepodzielnie króluje
Od czasu pandemii COVID-19 wśród postępowań restrukturyzacyjnych dominuje postępowanie o zatwierdzenie układu. Dłużnicy decydują się na nie, kierując się przede wszystkim jego relatywnie niższymi kosztami, pozasądowym charakterem oraz możliwością uzyskania szybkiej ochrony majątku przed egzekucją. To istotne plusy tego postępowania, jednak często przesłaniają szerszą perspektywę i nie odpowiadają na rzeczywiste potrzeby dłużnika. W wielu przypadkach wybór postępowania o zatwierdzenie układu w zasadzie już na starcie skazuje dłużnika na niepowodzenie restrukturyzacji. Skala problemów dłużnika może być bowiem tak duża, że jedynie w dłuższym postępowaniu sądowym istnieje szansa na skuteczną restrukturyzację i przekonanie wierzycieli do poparcia układu.
Jak zadawać pytania sztucznej inteligencji, aby wspierała myślenie prawnicze, a nie je zastępowała? - czytaj w LEX >
Od roku nadzorca układu jest zobowiązany umieścić w Krajowym Rejestrze Zadłużonych (KRZ) na co najmniej trzydzieści dni przed rozpoczęciem głosowania, wszystkie kluczowe dokumenty, w oparciu o które wierzyciel może podjąć świadomą decyzję o oddaniu głosu „za” albo „przeciw” układowi. Ustawa przewiduje możliwość złożenia do nich zastrzeżeń. W założeniu miał być to czas na negocjacje dłużnika z wierzycielami oraz kwestionowanie przyjętych założeń układu. W praktyce jednak jedynie część wierzycieli zapoznaje się z tymi dokumentami i wchodzi w interakcję z dłużnikiem i nadzorcą układu.
Ponadto, w przypadku wspomnianego testu zaspokojenia, który umożliwia porównanie perspektywy zaspokojenia każdego wierzyciela w układzie i w postępowaniu upadłościowym dłużnika, jego sporządzenie nie jest konieczne w przypadku restrukturyzacji mikroprzedsiębiorców, co dodatkowo pogarsza dostęp wierzycieli do kluczowych informacji o dłużniku (pisałem o tym w prawo.pl w tekście Restrukturyzacja: test zaspokojenia nie dla mikroprzedsiębiorcy).
Restrukturyzacja wymaga dalszych zmian
Mimo pewnych mankamentów zeszłoroczną nowelizację należy ocenić pozytywnie – stanowi istotny krok w kierunku profesjonalizacji postępowania, daje wierzycielom narzędzia kontroli. Wśród wierzycieli brakuje jednak nadal świadomości tego, czym jest restrukturyzacja i jak mogą się w takiej sytuacji zachować – z tego względu nie korzystają z dostępnych narzędzi, często ze szkodą dla siebie.
Wobec ogromnej popularności postępowania o zatwierdzenie układu, które na etapie wszczęcia nie przewiduje sądowej weryfikacji sytuacji dłużnika, odczuwalny jest brak wprowadzenia tzw. testu rentowności. Jego celem byłaby weryfikacja sytuacji dłużnika przez nadzorcę układu jeszcze przed rozpoczęciem restrukturyzacji, w szczególności pod kątem perspektyw jej powodzenia. Rzetelnie przygotowany test rentowności służyłby ograniczeniu postępowań nakierowanych nie na restrukturyzację, ale wyłącznie na zablokowanie prowadzonych przez wierzycieli działań windykacyjnych. To właśnie w postępowaniu o zatwierdzenie układu dają o sobie znać liczne nadużycia, do których dochodzi ze szkodą dla wierzycieli.
Czytaj też w LEX: Kryterium ochrony najlepszych interesów wierzycieli w Prawie restrukturyzacyjnym >
Z punktu widzenia działań prewencyjnych, zapobiegających popadaniu dłużników w stan niewypłacalności brakuje nadal skoordynowanych działań edukacyjnych oraz wspierających rozwój narzędzi wczesnego ostrzegania (tzw. early warning tools). W tym zakresie oczekiwane efekty mają charakter długofalowy. Nadal potrzebujemy wykształcenia pewnej kultury restrukturyzacji, odczarowania problemu niewypłacalności oraz zwiększenia świadomości w zakresie korzystania zarówno przez dłużników, jak i wierzycieli z przysługujących im uprawnień.
Czytaj też w LEX: Zabezpieczenia stosowane przez banki i możliwość ich realizacji w upadłości i restrukturyzacji >
Piotr Kempiński, radca prawny, menedżer Zespołu w Dziale Restrukturyzacji i Upadłości w kancelarii Filipiak Babicz Legal & Tax
