Ustawa 3003 trafiła do Senatu, jest już petycja żądająca weta

Pod koniec listopada senatorowie rozstrzygną los sankcji nakładanych na przedsiębiorców współpracujących z wrogimi Polsce i Unii Europejskiej państwami i kontrahentami. Chodzi również o decyzje administracyjne wydawane zwykłym obywatelom, którzy zdaniem urzędników mogą mieć „niewłaściwe” poglądy na wojnę w Ukrainie, sprawy bezpieczeństwa Polski bądź są sceptyczni w kwestii demokracji. Pojawiła się już petycja do prezydenta Karola Nawrockiego o zawetowanie ustawy.

Przepisy sankcyjne - przyjęte przez Sejm w ubiegły piątek - zyskały w dyskusjach publicystów i internautów miano „ustawy 3003” (od pierwotnego numeru druku sejmowego), a najbardziej kontrowersyjny wątek dotyczy wpływu ewentualnych sankcji na swobody obywatelskie. Dotyczy to zwłaszcza wolności prasy i wypowiedzi. Oprócz dostosowania polskich przepisów do unijnych regulacji (w tym zwłaszcza dyrektywy 2024/1226/UE), nowością w ustawie jest bowiem wprowadzenie, jako jednego z kryteriów wpisu na listę sankcyjną, przesłanki FIMI (agn. Foreign Information Manipulation and Interference).

Ma to dotyczyć podmiotów, które bezpośrednio lub pośrednio wspierają obcą ingerencję i manipulację w środowisku informacyjnym wymierzoną w bezpieczeństwo narodowe, nienaruszalność granic, interesy i pozycję międzynarodową naszego kraju. Krótko mówiąc, chodzi o dezinformację, która jest jednym z narzędzi prowadzenia działań w ramach wojny hybrydowej. Ten aspekt projektowanej ustawy, jako rzekomy zamach na wolność słowa, był szeroko podbijany przez niektórych polityków i media, co miało w ogóle uderzać w projektowaną ustawę. Przypuszczam (ale to wyłącznie moja hipoteza), że takie dyskusje też były wspierane przez “wschodnie” algorytmy jako szerszy element dezinformacji sankcyjnej – podkreśla Robert Socha, prezes Open Intelligence Group.

Co budzi największe kontrowersje

O które przepisy ustawy, przyjętej w ubiegły piątek przez Sejm i skierowanej teraz do Senatu, chodzi? Artykuł 4 przewiduje, że środkami ograniczającymi można objąć m.in. osoby fizyczne, osoby prawnej albo jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, które przykładowo:

• dysponują środkami finansowymi lub zasobami gospodarczymi, bezpośrednio lub pośrednio wspierając państwa objęte środkami ograniczającymi Unii Europejskiej (np. Rosję bądź Białoruś) lub z nimi powiązane osoby bądź przedsiębiorców,
• inicjują, realizują, koordynują lub finansują ingerencję i manipulację w środowisku informacyjnym stwarzającą poważne zagrożenia dla bezpieczeństwa narodowego na korzyść lub w interesie państw objętych sankcjami, bądź osób lub podmiotów objętych środkami ograniczającymi UE.

Nowa ustawa zastrzega jednak – po pierwsze - że zastosowanie krajowych środków ograniczających w tym ostatnim przypadku, wymaga wykazania ryzyka rzeczywistego i poważnego zagrożenia interesów lub pozycji międzynarodowej Polskiej, nienaruszalności jej granic, bezpieczeństwa państwa lub jego obywateli, porządku publicznego lub prawidłowości przebiegu wyborów. Po drugie, za działania podlegające sankcjom, nie uznaje się korzystania z wolności wyrażania poglądów, pozyskiwania i rozpowszechniania informacji, wolności prasy i innych środków społecznego przekazu, prowadzenia działalności dziennikarskiej, publicystycznej lub wydawniczej, ujawniania informacji w interesie publicznym, chyba że stanowią one np. świadomą i rzeczywistą silnie szkodliwą dezinformację, manipulację itp. Krytycy ustawy podnoszą jednak, że przepisy są bardzo nieprecyzyjne, nieostre, uznaniowe itp.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji mógłby (decyzją administracyjną) wpisać delikwenta na krajową listę sankcyjną i zastosować co najmniej jeden z kilku środków ograniczających, takich jak:

• zamrożenie środków finansowych lub zasobów gospodarczych będących własnością, pozostających w posiadaniu lub pod kontrolą tych osób lub podmiotów,
• nieudostępnianie środków finansowych lub zasobów gospodarczych tym osobom lub podmiotom,
• wpis do wykazu cudzoziemców, których pobyt na terytorium polskim jest niepożądany,
• wykluczenie z zamówień publicznych.

Decyzja miałaby rygor natychmiastowej wykonalności i można byłoby ją kwestionować w sądzie administracyjnym. Podobnie działa to na podstawie dotychczasowych przepisów sankcyjnych, czyli ustawy z 13 kwietnia 2022 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie przeciwdziałania wspieraniu agresji na Ukrainę oraz służących ochronie bezpieczeństwa narodowego (Dz. U. z 2025 r. poz. 514). Obecnie sankcje obejmują jednak głównie firmy należące do 2022 r. do podmiotów rosyjskich, na polskiej liście są też osoby fizyczne, ale w przeważającej większości to Rosjanie i Białorusini.

Petycja o zawetowanie ustawy

W internecie pojawił się już projekt apelu-petycji do prezydenta Karola Nawrockiego, aby odmówił on podpisania ustawy. Petycja nie powołuje się wprost na opublikowany we wtorek w kilku mediach wywiad z konstytucjonalistą dr. Kamilem Stępniakiem (laureatem nagrody specjalnej „Rising Stars prawnicy – liderzy jutra 2021” organizowanego przez wydawcę Prawo.pl, Wolters Kluwer Polska), ale w zasadzie powiela jego argumenty w tej kwestii. Ustawa 3003 ma godzić m.in. w konstytucyjną wolność słowa i prasy, prawo do sądu oraz własność. Jednym z zarzutów jest też brak określoności i naruszenie zasady państwa prawa.

Odpowiedzialność, która uderza w majątek i w możliwość prowadzenia działalności, musi być jasno określona. Orzecznictwo ETPCz wymaga, by ograniczenie wolności wypowiedzi było „przewidziane przez prawo” w sposób pozwalający przewidzieć konsekwencje – czytamy w uzasadnieniu petycji powołującym się na strasburską sprawę Sunday Times vs. United Kingdom z 1979 r.

Na praktyczne aspekty nowych regulacji dla osób fizycznych zwraca uwagę Maciej Oniszczuk, partner zarządzający w kancelarii Oniszczuk & Associates, który podkreśla, że kolejny niebezpieczny sposób na zamrażanie aktywów bez wcześniejszego wyroku sądu może zachęcić Polaków do nowych sposobów ochrony majątku, w tym do przenoszenia go za granicę.

Polskie prawo wyraźnie i w wielu przypadkach pozwala zarówno prokuratorowi, jak i skarbówce (KAS, organom podatkowym) na tymczasowe zajęcie lub zabezpieczenie majątku bez prawomocnego wyroku sądu. Są oczywiście odwołania, ale nie wygląda to dobrze przy obecnym funkcjonowaniu sądownictwa i oczekiwaniu na terminy – podkreśla Oniszczuk.

Oniszczuk wskazuje zwłaszcza na art. 4, który obejmuje bezpośrednie lub pośrednie wspieranie „obcej ingerencji i manipulacji w środowisku informacyjnym”.

Co to oznacza? Tego nie wie nikt. Wiele kontrowersyjnych przepisów (zwłaszcza tych rozszerzających uprawnienia administracji kosztem kontroli sądowej lub wolności słowa) jest przecież wprowadzanych pod hasłami ochrony przed obcą ingerencją. Dla kontrastu: w USA zamrożenie aktywów obywatela bez udziału sędziego jest praktycznie niemożliwe. Każde znaczące zamrożenie (temporary restraining order, preliminary injunction, prejudgment attachment, seizure warrant w ramach forfeiture) wymaga decyzji sądu zwykle na podstawie probable cause lub wykazania ryzyka zniknięcia majątku. Nawet pilne nakazy ex parte są krótkoterminowe (np. TRO do 14 dni) i muszą być szybko poddane kontroli sądowej. Tymczasem w Polsce ścieżka administracyjna bez wcześniejszego sądu staje się coraz szersza – podkreśla Oniszczuk.

Nowe sankcje mają obowiązywać niezależnie od tych dotyczących np. prania pieniędzy bądź finansowania terroryzmu, albo przepisów karnych sankcjonujących np. pochwalanie wojny napastniczej albo działalności obcego wywiadu.

Sprawdź, z kim robisz interesy

Dyskusja o prawach obywatelskich to jedno, ale ustawa nakłada też wiele nowych obowiązków albo zaostrza już istniejące dla przedsiębiorców (niezależnie od ich wielkości i zasobów kadrowych). Kluczowy jest art. 55 nowej ustawy.

Bardzo szeroko definiuje on zakres potencjalnych naruszeń podlegających administracyjnym karom pieniężnym. Klasycznym błędem weryfikacji sankcyjnej jest badanie wyłącznie bezpośredniego kontrahenta. Tymczasem z przywołanego przepisu jasno wynika, że sprawdzać należy głęboko, bo to właśnie tam kryją się rzeczywiste ryzyka, na przykład w strukturach własności lub faktycznej kontroli nad spółką. Przedsiębiorca ryzykuje także, gdy bierze choćby pośredni udział w obrocie towarami lub usługami, które podlegają restrykcjom, na przykład jako przewoźnik, doradca, pożyczkodawca, nawet jeśli żaden z podmiotów zaangażowanych w transakcję nie jest widoczny na listach sankcyjnych – podkreśla Socha.

Już nie wystarczy sam screening list sankcyjnych. Należyta staranność powinna objąć np. weryfikację struktury właścicielskiej kontrahentów, użytkowników końcowych, łańcuchy dostaw, klauzule umowne oraz sposób dokumentowania decyzji dotyczących podwyższonego ryzyka.

Na wysokie wymagania stawiane przedsiębiorcom w zakresie weryfikacji kontrahentów zwraca uwagę również Kamil Furman, radca prawny.

Z jednej strony rosną oczekiwania wobec przedsiębiorców w zakresie identyfikowania ryzyk sankcyjnych. Nie wystarczy już ograniczyć weryfikacji do sprawdzenia, czy bezpośredni kontrahent figuruje na liście sankcyjnej. W wielu przypadkach konieczne jest również zbadanie struktury własnościowej, powiązań i faktycznej kontroli nad podmiotem. Z drugiej strony, równolegle ogranicza się dostęp do narzędzi, które mogą taką weryfikację ułatwiać. Dobrym przykładem jest planowane ograniczenie powszechnego dostępu do Centralnego Rejestru Beneficjentów Rzeczywistych (CRBR). Powstaje więc pytanie o spójność tych kierunków regulacyjnych: jak skutecznie wymagać od przedsiębiorców coraz większej staranności w identyfikowaniu ryzyk, jednocześnie ograniczając im dostęp do jednego z istotnych źródeł informacji? – zauważa mec. Furman.

Nowe zasady dostępu do CRBR mają zacząć obowiązywać od 1 października 2027 r.

Kadry decydują o wszystkim

Eksperci oceniają, że o efektywności sankcji zdecyduje urzędnicza praktyka.

Kluczowe jest to, na ile teraz państwo będzie edukować i egzekwować te przepisy. W praktyce widać bowiem, że z jednej strony wśród przedsiębiorców świadomość konieczności rzeczywistej weryfikacji budzi się powoli, ale z drugiej strony widać też, że zdecydowanie rośnie ilość kontroli i wysokość nakładanych kar administracyjnych. Znacznie przybyło także postępowań karnych – uważa Socha.

Jednocześnie Socha podkreśla, że sankcje to obszar, który wciąż “żyje”, a przestępcy chcący świadomie omijać restrykcje także się uczą.

Dlatego firmy muszą, w zależności od specyfiki swojego biznesu, wypracować skuteczne metody sankcyjnego due diligence i jednocześnie starannie to dokumentować na wypadek ewentualnych kontroli – radzi Socha.