W nauce traktującej o melioracjach występują: melioracja specjalistyczna służąca odwadnianiu terenów przemysłowych i osiedlowych oraz fitomelioracja polegająca na biologicznej regulacji rzek i środowisk, a także melioracje przeciwerozyjne i przeciwpowodziowe. Te ostatnie obejmują regulacje rzek wskutek budowy kanałów, wałów przeciwpowodziowych oraz zbiorników retencyjnych i polderów.
Urządzenia melioracji wodnych dzielą się na podstawowe i szczegółowe, w zależności od ich funkcji i parametrów.

Do urządzeń melioracji wodnych podstawowych zalicza się zgodnie z treścią art. 71 ust. 1 Pr. wodnego:

  1. budowle piętrzące, budowle upustowe oraz obiekty służące do ujmowania wód,
  2. stopnie wodne, zbiorniki wodne,
  3. kanały, wraz z budowlami związanymi z nimi funkcjonalnie,
  4. rurociągi o średnicy co najmniej 0,6 m,
  5. budowle regulacyjne oraz przeciwpowodziowe,
  6. stacje pomp, z wyjątkiem stacji wykorzystywanych do nawodnień ciśnieniowych

- jeżeli służą celom polepszenia zdolności produkcyjnej gleby, ułatwienia jej uprawy oraz na ochronie użytków rolnych przed powodziami.

Urządzenia melioracji wodnych podstawowych stanowią własność Skarbu Państwa i są wykonywane na jego koszt, jakkolwiek mogą być również wykonywane na koszt innych osób prawnych lub osób fizycznych, a także współfinansowane z publicznych środków wspólnotowych w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o Narodowym Planie Rozwoju (Dz. U. Nr 116, poz. 1206) oraz z innych środków publicznych na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (Dz. U. Nr 227, poz. 1658) i w ustawie z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. Nr 64, poz. 427).

Do urządzeń melioracji wodnych szczegółowych zalicza się zgodnie z treścią art. 73 ust. 1 wyżej wymienionej ustawy:

  1. rowy wraz z budowlami związanymi z nimi funkcjonalnie,
  2. drenowania,
  3. rurociągi o średnicy poniżej 0,6 m,
  4. stacje pomp do nawodnień ciśnieniowych,
  5. ziemne stawy rybne,
  6. groble na obszarach nawadnianych,
  7. systemy nawodnień grawitacyjnych i ciśnieniowych

- jeżeli służą celom polepszenia zdolności produkcyjnej gleby, ułatwienia jej uprawy oraz na ochronie użytków rolnych przed powodziami.

Analiza kolejno wymienionych powyżej urządzeń prowadzi do wniosku, że charakteryzują się one niższym stopniem parametrów technicznych i mogą być zbudowane przy mniejszych wymaganiach technologicznych i przy użyciu sił prostych w porównaniu do urządzeń melioracji podstawowych. Mogą one być wykonane mniejszym nakładem środków organizacyjnych i finansowych, a ich wykonanie należy do właścicieli gruntów. Nie wszystkie są trwale związane z gruntem, jak na przykład pompy przenośne, deszczownie. Budowa urządzeń melioracji szczegółowych wiążąca się z odwadnianiem gruntów - to budowa rowów i drenowanie, a nawadnianie odbywa się przy wykorzystaniu rowów, pomp oraz systemów nawodnień. Ich funkcje są ściśle związane z agromelioracją, z pominięciem szerszego aspektu cywilizacyjnego, jaki towarzyszy urządzeniom podstawowym. Zaspokajają one bardziej potrzeby indywidualne niż ogólnospołeczne. Urządzenia związane z fitomelioracją oraz agromelioracją polegają na polepszeniu jakości gleby i sprzyjają jej uprawie mechanicznej. Systemy przeciwpowodziowe oraz urządzenia służące zagospodarowaniu zmeliorowanych łąk lub pastwisk i zagospodarowaniu nieużytków nie zostały zaliczone do urządzeń melioracji szczegółowych, gdyż działania służące takim potrzebom wiążą się bardziej z ogólną gospodarką wodną niż z możliwościami technicznymi wykorzystania wody. Ustawodawca w stosunku do tych urządzeń przewidział odpowiednie stosowanie przepisów dotyczących urządzeń melioracji szczegółowych.

Wykonywanie urządzeń melioracji wodnych szczegółowych należy do właścicieli gruntów. Mogą one być wykonywane na koszt:

  1. Skarbu Państwa za zwrotem, w formie opłaty melioracyjnej, części kosztów przez właścicieli gruntów, na które urządzenia te wywierają korzystny wpływ,
  2. Skarbu Państwa przy współudziale publicznych środków wspólnotowych, oraz innych środków publicznych, które wskazane zostały przy omawianiu urządzeń melioracji wodnych podstawowych, za zwrotem przez zainteresowanych właścicieli gruntów części kosztów w formie opłaty inwestycyjnej.

Ewidencja urządzeń melioracji

Marszałek województwa prowadzi ewidencję śródlądowych wód powierzchniowych lub ich części, stanowiących własność publiczną, istotnych dla regulacji stosunków wodnych na potrzeby rolnictwa, urządzeń melioracji wodnych oraz zmeliorowanych gruntów. Ewidencja ta jest udostępniana do wglądu nieodpłatnie.

Planowanie, wykonywanie oraz utrzymywanie urządzeń melioracji wodnych

Ustawa nakazuje przy planowaniu, wykonywaniu oraz utrzymaniu urządzeń melioracyjnych kierować się potrzebą zachowania miejscowych warunków przyrodniczych, z uwzględnieniem zróżnicowanych biocenoz polnych i łąkowych, ponieważ symbioza organizmów żywych na obszarach polnych i obszarach łąkowych ma różny skład biologiczny i charakter. Według zapisu ustawowego przeprowadzanie urządzeń melioracyjnych nie powinno stanowić zbytnich uciążliwości dla środowiska. Zainstalowane urządzenia nie powinny pogarszać stanu środowiska. 

Programowanie, planowanie, nadzorowanie wykonywania urządzeń melioracji wodnych szczegółowych, w trybie, o którym mowa w art. 74 ust. 2 Prawa wodnego, urządzeń melioracji wodnych podstawowych oraz utrzymywanie urządzeń melioracji wodnych podstawowych należy do marszałka województwa. 

Podobnie jak każdy proces inwestycyjny, tak również proces inwestycyjny związany z budową urządzeń melioracji wodnych podstawowych i szczegółowych wykonywanych na koszt Skarbu Państwa jest wieloetapowy. Obejmuje on programowanie, planowanie, wykonawstwo i nadzór. Algorytm wykonywania tych czynności należy do kompetencji marszałka województwa. Jak wskazuje art. 74b ust. 1 nie działa on z urzędu, ale na wniosek zainteresowanych właścicieli gruntów lub spółki wodnej. Nie są to wyłącznie samodzielne kompetencje marszałka, gdyż realizacja w zakresie wymienionych działań podlega uzgodnieniu z wojewodą. Do kompetencji marszałka województwa należy ustalenie wysokości opłaty melioracyjnej albo opłaty inwestycyjnej proporcjonalnej do powierzchni gruntów, na które korzystny wpływ wywierają urządzenia melioracji wodnych szczegółowych.. W tym zakresie marszałek działa z urzędu i samodzielnie.

Utrzymywanie urządzeń melioracji wodnych szczegółowych należy do zainteresowanych właścicieli gruntów, a jeżeli urządzenia te są objęte działalnością spółki wodnej - do tej spółki. Jeżeli obowiązek ten nie jest wykonywany, organ właściwy do wydania pozwolenia wodnoprawnego ustala, w drodze decyzji, proporcjonalnie do odnoszonych korzyści przez właścicieli gruntu, szczegółowe zakresy i terminy jego wykonywania.

Decyzja o środowiskowych uwarunkowaniach

Przed przystąpieniem do realizacji inwestycji melioracji wodnych należy ocenić, czy planowane przedsięwzięcie należy do przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko, albowiem realizacja takiego przedsięwzięcia wymagać będzie uprzedniego uzyskania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach. Wydanie tej decyzji następuje przed uzyskaniem zarówno decyzji o pozwoleniu na budowę obiektu budowlanego, decyzji o zatwierdzeniu projektu budowlanego oraz decyzji o pozwoleniu na wznowienie robót budowlanych - na podstawie ustawy Prawo budowlane, jak i pozwolenia wodnoprawnego na wykonanie urządzeń wodnych - na podstawie ustawy Prawo wodne oraz decyzji ustalającej warunki prowadzenia robót polegających na regulacji wód oraz budowie wałów przeciwpowodziowych, a także robót melioracyjnych, odwodnień budowlanych oraz innych robót ziemnych zmieniających stosunki wodne na terenach o szczególnych wartościach przyrodniczych, zwłaszcza na terenach, na których znajdują się skupienia roślinności o szczególnej wartości z punktu widzenia przyrodniczego, terenach o walorach krajobrazowych i ekologicznych, terenach masowych lęgów ptactwa, występowania skupień gatunków chronionych oraz tarlisk, zimowisk, przepławek i miejsc masowej migracji ryb i innych organizmów wodnych - wydawanej na podstawie ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody 

Przedsięwzięciami mogącymi znacząco oddziaływać na środowisko są przedsięwzięcia, które zgodnie z rozporządzeniem w sprawie określenia rodzajów przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko oraz szczegółowych uwarunkowań związanych z kwalifikowaniem przedsięwzięcia do sporządzenia raportu o oddziaływaniu na środowisko obowiązkowo lub potencjalnie wymagają oceny oddziaływania na środowisko. Zgodnie z tym rozporządzeniem przedsięwzięciem mogącym znacząco oddziaływać na środowisko jest gospodarowanie wodą w rolnictwie, w tym melioracje, na obszarze nie mniejszym niż 20 ha, z wyłączeniem stawów rybnych oraz kanałów odkrytych lub rurociągów wodociągowych magistralnych do przesyłania wody lub przewodów wodociągowych magistralnych doprowadzających wodę od stacji uzdatniania do przewodów wodociągowych rozdzielczych. Ponadto przedsięwzięciem mogącym znacząco oddziaływać na środowisko będą planowane przedsięwzięcia mogące znacząco oddziaływać na obszar Natura 2000.

Przy czym nadmienić należy, że oceny oddziaływania wymagać będzie również planowane przedsięwzięcie nie zaliczane do wskazanych wyżej przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko i które nie jest bezpośrednio związane z ochroną obszaru Natura 2000 lub nie wynika z tej ochrony, jeżeli może ono znacząco oddziaływać na ten obszar.

Wydanie decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach wymaga co do zasady uprzedniego przeprowadzenia postępowania w sprawie oceny oddziaływania na środowisko.

Organem właściwym do wydania decyzji o środowiskowych uwarunkowaniach jest zasadniczo wójt, burmistrz lub prezydent miasta.

Pozwolenie wodnoprawne

Art. 9 ust. 2 Prawa wodnego stanowi, iż do urządzeń melioracji wodnych niezaliczonych do urządzeń wodnych stosuje się odpowiednio przepisy ustawy dotyczące urządzeń wodnych. W związku z powyższym stosownie do art. 122 ust. 1 pkt 3 Prawa wodnego wykonanie urządzeń melioracyjnych wymagać będzie pozwolenia wodnoprawnego. Organ właściwy do wydania tego pozwolenia jest uprawniony do określenia właścicielom gruntu szczegółowego zakresu obowiązków związanych z utrzymaniem urządzeń oraz terminy ich wykonania. Obowiązek ten może być zamieszczony w treści pozwolenia wodnoprawnego lub stanowić przedmiot odrębnej decyzji w celu przestrzegania instrukcji wydanej dla prawidłowego utrzymania systemu urządzeń melioracyjnych.

W przypadku, gdy wykonywanie urządzeń wodnych lub eksploatacja instalacji bądź urządzeń wodnych są związane z przedsięwzięciami lub instalacjami mogącymi zawsze znacząco oddziaływać na środowisko, do wydania pozwolenia wodnoprawnego właściwy jest od 1 stycznia 2008 r. marszałek województwa (art. 140 ust. 2 pkt 1 Prawa wodnego). Marszałek województwa wydaje również pozwolenia wodnoprawne na wykonywanie urządzeń wodnych zabezpieczających przed powodzią, za wyjątkiem pilnych prac zabezpieczających w okresie powodzi, które nie wymagają pozwolenia (art. 140 ust. 2 pkt 2 i art. 124 pkt 4 Prawa wodnego). Od dnia 15 listopada 2008 roku organem właściwym dla przedsięwzięć realizowanych na terenach zamkniętych lub w części na terenach zamkniętych jest dyrektor regionalnego zarządu gospodarki wodnej. W pozostałych przypadkach, organem właściwym do wydania omawianych pozwoleń jest starosta (art. 140 ust. 1 Prawa wodnego).

Pozwolenie wodnoprawne wydaje się na wniosek. Do wniosku dołącza się:

  1. operat wodnoprawny,
  2. decyzję o lokalizacji inwestycji celu publicznego lub decyzję o warunkach zabudowy, jeżeli jest ona wymagana - w przypadku wniosku o wydanie pozwolenia wodnoprawnego na wykonanie urządzenia wodnego;
  3. opis prowadzenia zamierzonej działalności sporządzony w języku nietechnicznym.

Pozwolenie na budowę

Zgodnie z art. 29 ust. 2 Prawa budowlanego pozwolenia na budowę nie wymaga wykonywanie robót budowlanych polegających na wykonywaniu urządzeń melioracji wodnych szczegółowych, z wyjątkiem:

  • a) ziemnych stawów hodowlanych,
  • b) urządzeń melioracji wodnych szczegółowych usytuowanych w granicach parków narodowych, rezerwatów przyrody i parków krajobrazowych oraz ich otulin.

Urządzenia melioracji wodnych szczegółowych wymagać jednak będą zgłoszenia.
Jeżeli chodzi o pozostałe urządzenia wodne, to jako budowle będą one wymagały pozwolenia na budowę.
(...)