W ubiegłym roku Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów opublikował ABC Małego Konsumenta – materiał edukacyjny skierowany do dzieci, który ma na celu zwiększenie świadomości o prawach konsumenta wśród najmłodszych. Zainteresowanie polskiego organu ochroną dzieci jako osób szczególnie narażonych na nieuczciwe praktyki jest przykładem wzmożonej aktywności organów regulacyjnych, które coraz bardziej przyglądają się przedsiębiorcom kierującym swoją działalność do najmłodszych konsumentów.
Ustawa o przeciwdziałaniu nieuczciwym praktykom rynkowym, już od tekstu pierwotnego, tj. od 2007 roku, wśród agresywnych praktyk rynkowych wymienia „umieszczanie w reklamie bezpośredniego wezwania dzieci do nabycia reklamowanych produktów lub do nakłonienia rodziców lub innych osób dorosłych do kupienia im reklamowanych produktów”. Przez wiele lat wymieniona regulacja była jedynym rozwiązaniem w polskim porządku prawnym, które odpowiadało na problem, jakim jest podatność dzieci na perswazję.
Producent gry stosował nieuczciwą praktykę kierowaną do dzieci
Wraz z rozwojem technologii oraz wydłużeniem czasu spędzanego przez dzieci w przestrzeni internetowej, ryzyko stosowania przez przedsiębiorców mechanizmów zniekształcających zachowania dzieci rosło. W ostatnich latach można zaobserwować aktywność organów regulacyjnych oraz inicjatywy legislacyjne, które zmierzają do podniesienia standardu ochrony prywatności i bezpieczeństwa dzieci w internecie.
Istotnym krokiem w tym kierunku było wydanie przez holenderski organ ochrony konsumentów (ACM) decyzji, w której stwierdził, że Epic Games - producent gry komputerowej Fortnite, stosował nieuczciwą praktykę rynkową kierowaną do dzieci. Organ stwierdził, że mechanizmy wykorzystane w sklepie znajdującym się w grze takie jak nieprawidłowe liczniki czasu oraz dostępność produktów wyłącznie przez określony czas nakłaniają dzieci do dokonania decyzji zakupowych pod presją czasu. Organ wskazał wprost, że mechanizmy te oddziałują na zjawisko „FOMO” (ang. Fear of Missing Out, strach przed tym, co nas omija), na które podatne są dzieci.
Czytaj też w LEX: Aspekty ochrony dzieci przed dostępem do treści szkodliwych w Internecie na przykładzie ustaw Chin, Stanów Zjednoczonych i Australii >
Decyzja przeciwko Epic Games jest jednym z niewielu przykładów egzekucji prawa konsumenckiego nakierowanej wprost na ochronę dzieci, natomiast w ostatnich latach działanie Komisji Europejskiej wyraźnie wskazuje na to, że zapewnienie bezpieczeństwa dzieci w internecie jest jednym z jej priorytetów.
Akt o usługach cyfrowych (DSA) i ochrona najmłodszych
Obecnie jednym z najważniejszych źródeł prawa, które mają na celu zapewnienie bezpieczeństwa dzieci w internecie jest Akt o usługach cyfrowych (DSA). Art. 28 ust. 1 tego rozporządzenia nakłada na dostawców platform internetowych obowiązek wprowadzenia środków mających na celu zapewnić wysoki poziom prywatności, bezpieczeństwa i ochrony małoletnich w ramach świadczonych przez siebie usług. W październiku ubiegłego roku ten ogólny obowiązek został sprecyzowany poprzez wydanie przez Komisję Europejską wytycznych wyznaczających standardy dla wprowadzonych przez platformy środków.
Czytaj też w LEX: Obowiązki przedsiębiorców wynikające z aktu o usługach cyfrowych (DSA) >
Wytyczne Komisji Europejskiej zawierają szczegółowe wskazówki dotyczące odpowiedniego dostosowania informacji handlowych do najmłodszych konsumentów, którzy mogą być podatni na manipulacje.
Komisja Europejska zwraca uwagę na techniki, które mogą skutkować ograniczeniem przejrzystości transakcji gospodarczych oraz wprowadzić dzieci w błąd. W szczególności do takich technik należy stosowanie niektórych walut wirtualnych oraz innych tokenów lub monet, które mogą być wymieniane na realne pieniądze i wykorzystywane do zakupu przedmiotów wirtualnych. Podobnie z ryzykiem wiąże się stosowanie płatnych skrzynek z łupami (ang. loot box) lub innych wirtualnych przedmiotów, w przypadku których oferowane są losowe lub nieprzewidywalne wyniki lub elementy zbliżone do hazardu. Komisja ponadto podkreśla, że przedsiębiorcy powinni zapewnić, aby dzieciom uzyskującym dostęp do platform internetowych prezentowanych jako bezpłatne, nie podsuwano możliwości dokonywania zakupów w aplikacji lub w grze, które wydają się być niezbędne w celu uzyskania dostępu do usługi lub korzystania z niej.
Warto również zwrócić uwagę na zawarty w Wytycznych obowiązek dla platform internetowych ochrony małoletnich przed zintegrowanymi z platformą systemami AI, które wywierają na dzieci wpływ lub stymulują je w celach komercyjnych, w szczególności poprzez formaty konwersacyjne lub doradcze (np. chatboty).
Czytaj też w LEX: Ochrona danych osobowych małoletnich w Internecie na gruncie DSA (aktu o usługach cyfrowych) >
Egzekucja przepisów już się rozpoczęła
Organ rozpoczął już egzekucję przyjętych wytycznych. Obecnie toczy się postępowanie przeciwko TikTok, które precedensowo dotyczy samej konstrukcji aplikacji, która zdaniem Komisji Europejskiej ma charakter uzależniający. Elementami tej konstrukcji są przede wszystkim treści, które mogą być „przewijane” w nieskończoność (ang. Infinite scroll), automatyczne odtwarzanie treści wideo oraz wysoce spersonalizowany model rekomendacji. Organ wskazuje, że wymienione mechanizmy mogą oddziaływać w szczególności na dzieci.
Działania Komisji Europejskiej stanowią znaczący krok w kierunku ochrony dzieci przed mechanizmami mogącymi negatywnie wpłynąć na ich decyzje oraz samopoczucie. Komisja Europejska jednak na Akcie o usługach cyfrowych nie poprzestaje. Pod koniec 2026 roku ma ukazać się propozycja Digital Fairness Act. Zgodnie z zapowiedzią, rozporządzenie to ma umocnić ochronę małoletnich konsumentów.
Zobacz też w LEX: Przetwarzanie danych osobowych dzieci >
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
