Fundacje rodzinne miały służyć sukcesji majątku, tymczasem część przedsiębiorców wykorzystuje je przede wszystkim do optymalizacji podatkowej, a zdarza się nawet, że do celów przestępczych. Rządowy przegląd ustawy po trzech latach jej obowiązywania wskazuje na potrzebę zmian, które mają wzmocnić sukcesyjny charakter tych podmiotów i ograniczyć nadużycia.
Artykuł 143 ustawy o fundacji rodzinnej nakazuje Radzie Ministrów przeprowadzenie przeglądu po trzech latach jej obowiązywania, wraz z propozycją zmian. W ubiegłym tygodniu rząd przyjął projekt nowelizacji tej ustawy, a tego samego dnia zatwierdził też dokument opisujący możliwe dalsze zmiany. Zostanie on przedstawiony Sejmowi i Senatowi oraz może być wykorzystywany w dalszych dyskusjach. Jego pełną treść opublikowało kilka dni później Ministerstwo Rozwoju i Technologii.
- Chociaż dokument jest zatytułowany „Przegląd ustawy o fundacji rodzinnej”, to paradoksalnie najistotniejsze zapowiadane zmiany dotyczą ustaw o PIT i CIT. Autorzy kierują uwagę w stronę uciekających podatków i za podstawową sprawę uważają uszczelnienie systemu podatkowego - zwraca uwagę Przemysław Kosiński, radca prawny (neXante Kancelaria Prawna).
>> Więcej na temat ostatnio zapowiadanych zmian w podatkach: Rząd przyjął projekt zmian w opodatkowaniu fundacji rodzinnych
Autorzy raportu przypominają cele sukcesyjne i majątkowe, dla jakich powstała fundacja rodzinna i zderzają je z obserwacją, że instrument ten bywa wykorzystywany po prostu do optymalizacji podatkowej.
Tego typu cel mają działania związane przede wszystkim ze zbywaniem przez te fundacje udziałów w spółkach lub innych aktywów, najmem nieruchomości, obrotem akcjami, osiąganiem nieopodatkowanych przychodów odsetkowych, np. z obligacji, czy prowadzeniem działalności gospodarczej.
Przekonanie o konieczności zmian wzmacniają dane statystyczne, wskazujące, że fundatorami bywają osoby młode (60 proc. znajduje się w przedziale wiekowym 40-59 lat), zaś 27 proc. fundacji rodzinnych posiada tylko jednego beneficjenta.
Co więcej, po uwagach Ministerstwa Sprawiedliwości w „Przeglądzie” pojawiła się też wzmianka o wykorzystywaniu fundacji rodzinnych jako narzędzia przestępczego. Świadczą o tym pojedyncze sprawy, w których fundacja rodzinna została zidentyfikowana jako podmiot biorący udział w przestępstwach przeciw wierzycielom lub oszustwach, a także przestępstwach z ustawy o rachunkowości i - w jednym przypadku zakończonym wyrokiem skazującym - prania pieniędzy.
Jak wskazuje Oliwia Lewandowska, adwokat w PragmatIQ Kancelarii Prawnej, z „Przeglądu” wyłania się zapowiedź zmiany akcentów: fundacja rodzinna ma być w mniejszym stopniu strukturą pozostającą pod pełną kontrolą fundatora, a w większym - trwałym wehikułem sukcesyjnym, z silniejszą ochroną beneficjentów i wierzycieli.
- Rząd chce mocniej powiązać konstrukcję fundacji z rzeczywistym celem sukcesyjnym, a więc m.in. przyjrzeć się sytuacjom, w których fundator jest jedynym i jednocześnie kontroluje organy fundacji - wskazuje mec. Lewandowska.
Zapowiedź „lepszego wyrażenia w przepisach ustawy realizacji przez fundację rodzinną celu sukcesyjnego” została opisana z adnotacją „do szerokiej dyskusji”. Zdaniem mec. Kosińskiego - słusznie.
Osobiście jestem przeciwny wykluczaniu możliwości zakładania fundacji rodzinnej w sytuacji, gdy fundator jest jedynym beneficjentem. Przede wszystkim, jeśli taka osoba nie może tego zrobić w Polsce, prawdopodobnie zrobi to w innym państwie. Po drugie, nie widzę powodów do dyskryminacji takich osób, np. tych, które zgromadziły już pokaźny majątek, ale są jeszcze młode i swój cel sukcesyjny dookreślą dopiero w przyszłości, np. gdy założą rodzinę lub doczekają się wnuków - mówi prawnik.
Inną zapowiedzią jest wzmacnianie ochrony wierzycieli.
- Zgodnie z „Przeglądem”, fundacja, w której zarządzie zasiada fundator, miałaby odpowiadać za jego zobowiązania, a do dalszych analiz trafiła także możliwość „przebicia” formalnej odrębności fundacji tam, gdzie służyłaby ona ochronie majątku przed wierzycielami. Widoczny jest więc szerszy kierunek: majątek fundacji ma być chroniony dla celów sukcesyjnych, ale nie może stać się majątkiem nietykalnym - mówi mec. Oliwia Lewandowska.
Sceptyczny wobec tej zmiany jest mec. Przemysław Kosiński.
- Zakres odpowiedzialności fundacji rodzinnej za zobowiązania fundatora już dziś określa art. 8 ustawy o fundacji rodzinnej. Jego zapowiadane zaostrzenie spowoduje zapewne, że mniej fundatorów zdecyduje się zasiadać w zarządzie fundacji rodzinnej. Mam jednak wątpliwości, czy rzeczywiście przełoży się to na lepszą ochronę wierzycieli - wskazuje.
Od kilku miesięcy mówi się o planach poprawy funkcjonalności rejestru fundacji rodzinnych, jednak docelowo Ministerstwo Sprawiedliwości chciałoby włączyć go do Krajowego Rejestru Sądowego. Przegląd wskazuje, że toczą się w tym kierunku „zaawansowane prace”.
- To odpowiedź na praktyczny problem - jeden sąd rejestrowy nie nadąża za rosnącą liczbą spraw. Jednocześnie rodzi jednak trudne pytanie: jak pogodzić szybkość działania i większą dostępność rejestru z ochroną prywatnych informacji o relacjach rodzinnych, majątku czy beneficjentach - wskazuje mec. Lewandowska.
- Ponieważ KRS udostępnia publicznie szereg danych, które w przypadku rejestru fundacji rodzinnych są dostępne tylko dla osób mających w tym uzasadniony interes, konieczne będą przepisy chroniące prywatność fundatorów - zwraca uwagę mec. Kosiński. Uczula, by ustawodawca przy okazji nie wylał dziecka z kąpielą.
- Przedsiębiorcy zakładający fundację rodzinną z pewnością będą brać pod uwagę, że polski rejestr będzie mógł udostępniać na temat ich samych i ich rodzin więcej informacji niż aktualny RFR czy też jego zagraniczne odpowiedniki. Może to być argument za wyborem obcej jurysdykcji - wskazuje. - Podobnie oceniam postulat zapewnienia organom Krajowej Administracji Skarbowej stałego dostępu do rejestru i pełnych akt rejestrowych - dodaje.
Poza KAS, szerszy dostęp do danych o fundacjach rodzinnych mają uzyskać inne służby, np. Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego i Komisja Nadzoru Finansowego. Mec. Lewandowska łączy te zapowiedzi z informacją o wykorzystywaniu fundacji rodzinnych w celach przestępczych.
Prowadzenie działalności gospodarczej przez fundację rodzinną jest możliwe tylko w zakresie wskazanym w art. 5 ustawy, jednak na tym tle zdarzają się wątpliwości.
- Powinniśmy traktować tę instytucję jako sejf, do którego wkładamy rodzinny majątek, ale możemy go wyjąć, jeśli któryś z naszych biznesów tego wymaga. W tym kontekście zasadne wydaje się dopuszczenie udzielania przez fundację rodzinną gwarancji i poręczeń spółkom, w których posiada udziały - wskazuje.
Jako zasadne ocenia także usunięcie wątpliwości dotyczących ograniczeń zbywania mienia nabytego wyłącznie w celu dalszego zbycia.
- Uważam, że wprowadzenie okresu wynoszącego np. 24 miesiące byłoby rozsądnym kompromisem między interesami fundatorów a fiskusa - dodaje mec. Kosiński.
Nie przekonuje go natomiast wprowadzanie zakazu udzielania przez fundację rodzinną darowizn. - To, że fundator nie widzi potrzeby wspierania działalności charytatywnej, nie oznacza, że po latach takiej potrzeby nie poczują np. jego dzieci czy wnuki - wskazuje.
Adw. Oliwia Lewandowska dodaje, że doprecyzowane mają zostać zasady reprezentacji fundacji w organizacji czy podejmowania uchwał, w tym kwestie konfliktu interesów i absolutorium.
- Wyraźniej mają zostać również określone zasady dotyczące funduszu założycielskiego oraz dopuszczone tworzenie dodatkowych organów o charakterze doradczym. To ważny kierunek, bo po trzech latach praktyki widać, że największym problemem nie jest już sam brak regulacji, lecz luki i rozbieżności interpretacyjne w codziennym zarządzaniu fundacją - mówi prawniczka.
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów LEX jest zależny od posiadanych licencji.
