Sanepid chce w tym roku zadziałać skuteczniej niż w przeszłości, gdyż w listopadzie 2024 r. został ostro skrytykowany przez Najwyższą Izbę Kontroli (NIK), że zbiera informacje niepełne, nie egzekwuje przekazywania danych przez placówki podstawowej opieki zdrowotnej (POZ) na temat wykonanych szczepień i rodziców, którzy z różnych powodów (nie tylko sceptycyzmu wobec szczepionek, ale i przeciwwskazań medycznych albo wyjazdu za granicę), nie zaszczepili swoich dzieci. NIK wskazał na problemy z egzekwowaniem obowiązkowych szczepień, a jednym ze słabych ogniw systemu jest zbieranie danych w placówkach POZ co do liczby szczepień oraz dzieci niezaszczepionych. Dziurawy system nadzoru nie był w stanie zatrzymać gwałtownego wzrostu liczby odmów szczepień. Na 7,5 miliona dzieci i młodzieży, w ciągu 5 lat liczba odmów wzrosła z 40 tysięcy do aż co najmniej 87 tysięcy przypadków. Przez to nie udało się zapewnić zalecanego przez Światową Organizację Zdrowia (WHO) wyszczepienia na poziomie 90-95 proc. m.in. przeciw: odrze, śwince, różyczce, błonicy, tężcowi, krztuścowi, pneumokokom, poliomyelitis. - Powiatowe stacje sanitarno-epidemiologiczne (PSSE) nie zapewniły rzetelnego nadzoru nad raportowaniem przez POZ stanu zaszczepienia. Dokumenty były niekompletne, wypełniane w niejednolity sposób, zawierały błędy formalne, merytoryczne i rachunkowe, w dodatku przekazywano je po upływie wyznaczonych terminów i w sposób niezgodny z wymogami. W trakcie kontroli NIK ujawniła przypadki, że zobowiązane placówki POZ nie przesyłały do PSSE sprawozdań, a te nie wyegzekwowały obowiązków w tym zakresie – to jedne z głównych zarzutów podnoszonych przez NIK. W konsekwencji raporty, które przygotowywały PSSE, nie dawały wiarygodnego obrazu stanu zaszczepienia populacji w Polsce. Brak dokładnych danych tłumaczono m.in. papierową dokumentacją oraz migracją pacjentów między POZ.
Sprawdź w LEX: Czy przychodnia POZ może wydać pacjentowi oryginał karty uodpornienia? >
Urzędnicy Sanepidu reagują więc na zarzuty NIK. Lidia Komers, państwowy powiatowy inspektor sanitarny w Kołobrzegu (woj. zachodniopomorskie) dyscyplinuje więc wszystkie placówki POZ w regionie, aby rzetelnie wywiązały się z obowiązków informacyjnych. Podobne do kołobrzeskiego pisma, według naszych nieoficjalnych informacji, dostają ze swoich PSSE także przychodnie w innych regionach kraju.
Sprawdź również książkę: Uchylanie się od obowiązkowych szczepień ochronnych. Karnoprawna ochrona prawa dziecka do zdrowia >>
Kluczowe dane w kartach uodpornienia
Chodzi głównie o informacje o tzw. kartach uodpornienia, czyli dokumentach, w który zbiera się dane o wszystkich szczepieniach konkretnego dziecka. -W karcie uodpornienia znajdują się dane osobowe pacjenta, a także dane dotyczące rodzaju szczepionki, daty i godziny przeprowadzenia szczepienia, nazwy i numeru serii szczepionki, miejsca podania szczepionki. W karcie wpisuje się także informacje o wykonaniu szczepień zalecanych, przeciwwskazaniach do wykonania szczepienia ochronnego, wystąpieniu niepożądanych odczynów poszczepiennych oraz o terminach kolejnych szczepień ochronnych – przypomina Ministerstwo Zdrowia. Placówki medyczne nie sporządzają karty uodpornienia dowolnie, ale jej wzór zawiera załącznik nr 3 do rozporządzenia z 27 września 2023 r. w sprawie obowiązkowych szczepień ochronnych (tekst jedn. Dz. U. z 20235r. poz. 782). Karta jest przechowywana w placówce ochrony zdrowia, która sprawuje opiekę profilaktyczną nad dzieckiem (lekarz podstawowej opieki zdrowotnej) i „wędruje” wraz z pacjentem, gdy zmieni on placówkę POZ. -Jeśli rodzic złoży deklarację wyboru lekarza w nowej placówce ochrony zdrowia, karta uodpornienia jest tam przekazywana (za potwierdzeniem odbioru). Nowa placówka występuje o przekazanie karty do placówki ochrony zdrowia, która dotychczas ją posiadała – poucza Ministerstwo Zdrowia (MZ).
Sprawdź w LEX: Na jaki czas następuje odroczenie szczepienia, w razie skierowania na konsultację specjalistyczną? >
Placówki POZ składają coroczne raporty na temat szczepień, wypełniając specjalny druk MZ-54. Wzór tego formularza – corocznie aktualizowanego - znajdziemy na stronie Ministerstwa Zdrowia. Wzór ten publikuje też na swoich stronach internetowych część stacji Sanepidu. Został on określony w rozporządzeniu z 14 marca 2017 r. w sprawie określenia wzorów formularzy sprawozdawczych, objaśnień co do sposobu ich wypełniania oraz wzorów kwestionariuszy i ankiet statystycznych stosowanych w badaniach statystycznych ustalonych w programie badań statystycznych statystyki publicznej na rok 2017 (Dz. U. z 2017 r. poz. 837), ale corocznie aktualizowane jego wersje obowiązywały również w kolejnych latach, dotyczą również sprawozdawczości za 2025 r. Tak wynika z art. 9 ustawy z 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy o statystyce publicznej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2015 r. poz. 855). Do czasu pandemii COVID-19 w formularzu raportowano jedynie liczbę szczepień, ale od kilku lat podaje się nie tylko zaszczepionych, ale i liczbę kart uodpornienia, znajdujących się w poszczególnych placówkach. Przez to widać, jak jest różnica pomiędzy zaszczepionymi, a – z różnych powodów – unikającymi wypełnienia tego obowiązku.
Czytaj też w LEX: Dylematy związane z zapewnieniem skuteczności realizacji obowiązku wykonania obowiązkowych szczepień ochronnych >
MZ-54 zawiera szczegółowe informacje o stanie zaszczepienia określonych grup osób na poszczególne choroby. Sprawozdając liczbę kart uodpornienia dzieci i młodzieży poniżej 20 lat przechowywanych przez placówkę, należy podać liczbę kart uodpornienia znajdujących się u świadczeniodawcy. -Uwzględniać należy karty wszystkich osób, także osób z przeciwwskazaniami do szczepień, osób uchylających się od szczepień itd. – czytamy w pouczeniu dla wypełniających formularz za 2025 r. przygotowanym przez MZ i Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego. Dokładnie procedurę dokumentowania obowiązkowych szczepień ochronnych – w tym także składanych sprawozdań - opisuje w serwisie Lex.pl nasza ekspertka Katarzyna Godlewska.
Sprawdź w LEX: Czy zalecane szczepienia ochronne w prywatnym gabinecie może wykonywać lekarz? >
Raz w roku ujawnią niezaszczepionych
Sanepid uważa, że placówki POZ powinny raportować nie tylko o swoich aktualnych pacjentach, ale też o byłych, których karty uodpornienia nadal posiadają (choć są one zarchiwizowane). Gdy bowiem rodzice wypiszą dziecko z jednej przychodni, ale nie zarejestrują go w innej, to nie ma gdzie przekazać karty uodpornienia i pozostaje ona w archiwum dotychczasowej placówki. PSSE w Kołobrzegu wyjaśnia, na jakiej podstawie Sapepid zbiera dane o niezaszczepionych, ale wypisanych z danej placówki, dzieci. Po pierwsze, powołuje się na ustawę z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r. poz. 1675). - Podmiot realizujący POZ i prowadzący dokumentację medyczną jest odpowiedzialny za nadzór nad stanem uodpornienia osób, których dane posiada. Fakt, że rodzice nie wskazali nowego świadczeniodawcy, a karta nie została przekazana innej placówce za pokwitowaniem oznacza, że odpowiedzialność sprawozdawcza nadal spoczywa na ostatnim posiadaczu dokumentacji. Każda karta uodpornienia, która znajduje się w archiwum lub kartotece biernej przychodni musi zostać wykazana w sprawozdaniu jako element populacji objętej nadzorem – podkreśla Lidia Komers.
Po drugie, PSSE w Kołobrzegu powołuje się na art. 10 ust. 7 ustawy z 27 października 2017 r. o podstawowej opiece zdrowotnej (tekst jedn. Dz. U. z 2025 r. poz. 515), z którego wynika, co się dzieje w przypadku zaprzestania udzielania świadczeń opieki zdrowotnej przez wybranego lekarza pielęgniarkę lub położną POZ u wybranego świadczeniodawcy. Deklaracje wyboru zachowują ważność w zakresie wyboru tego świadczeniodawcy do czasu wyboru innego lekarza, pielęgniarki lub położnej lub wyboru nowego świadczeniodawcy. -Jedynym obiektywnym kryterium ujęcia pacjenta w sprawozdaniu MZ-54 jest fakt posiadania przez punkt szczepień jego karty uodpornienia. Wdrożenie takiej interpretacji jest niezbędne dla realizacji zaleceń NIK. Pełne raportowanie wszystkich posiadanych kart (w tym kart dzieci przebywających za granicą oraz tych których rodzice nie zgłosili lub wycofali deklarację) pozwoli na zidentyfikowanie faktycznej skali problemu i podjęcie stosownych działań administracyjnych przez właściwe organy – dodaje Komers.
Sprawdź w LEX: Czy rezygnacja z wyboru lekarza POZ powoduje obowiązek przekazania dokumentacji medycznej podmiotowi przejmującemu? >
-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Linki w tekście artykułu mogą odsyłać bezpośrednio do odpowiednich dokumentów w programie LEX. Aby móc przeglądać te dokumenty, konieczne jest zalogowanie się do programu. Dostęp do treści dokumentów w programie LEX jest zależny od posiadanych licencji.
