Rzecznik praw obywatelskich zabiega o nowe uregulowanie zasad zasiedzenia służebności przesyłu. Jego zdaniem obecne przepisy i orzecznictwo uprzywilejowują przedsiębiorstwa przesyłowe kosztem właścicieli gruntów. Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego jest temu przeciwna i proponuje obserwację kształtowania się praktyki orzeczniczej w tym zakresie. Dopiero potem, zdaniem Komisji, można rozważać ewentualne zmiany w prawie.
Rzecznik praw obywatelskich w wystąpieniu z 2 lutego 2026 r. zasygnalizował potrzebę podjęcia inicjatywy legislacyjnej w celu „przywrócenia ochrony prawa własności”. Uzasadnia to przede wszystkim krytycznym stosunkiem do przyjmowanej w orzecznictwie wykładni art. 292 w związku z art. 285 par. 1 i 2 kodeksu cywilnego, dopuszczającej możliwość nabycia przez zasiedzenie, jeszcze przed wejściem w życie 3 sierpnia 2008 r. art. 3051–3054 kodeksu cywilnego, służebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu. Jego zdaniem wykładnia ta ogranicza nieproporcjonalnie prawo własności, narusza zasadę zaufania do państwa i tworzonego przez nie prawa przez „ustalenie stanu prawnego, niekorzystnie oddziałującego na sferę prawną obywateli, w drodze twórczej wykładni Sądu Najwyższego”. Narusza też zasadę nieretroakcji prawa i poszerza w drodze analogii ustawowy katalog praw rzeczowych przez wykreowanie nowego rodzaju służebności oraz wprowadza ograniczenie równoznaczne z częściowym wywłaszczeniem bez odszkodowania, bezzasadnie uprzywilejowując przedsiębiorstwa przesyłowe względem właścicieli.
Zobacz procedurę w LEX: Postępowanie z wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności przesyłu >
Dodatkowym argumentem, mającym według RPO uzasadniać potrzebę rozważenia interwencji legislacyjnej, jest niepewność prawna dotycząca praktycznych konsekwencji rozstrzygnięć Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., (P 10/16) oraz z 3 grudnia 2025 r., (SK 17/18). W sprawie P 10/16 stwierdzono, że art. 292 w związku z art. 285 par. 1 i 2 k.c. „rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 3051-3054 ustawy - Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Z kolei w sprawie SK 17/18 wskazano m.in., że art. 4011 k.p.c., w zakresie w jakim nie stanowi podstawy do wznowienia postępowania w przypadku wydania przez Trybunał Konstytucyjny wyroku orzekającego o niezgodności z Konstytucją określonego znaczenia aktu normatywnego, jest niezgodny z art. 190 ust. 4 Konstytucji.
Właścicieli gruntów, którzy mogą wystąpić z roszczeniami, są tysiące. Dotyczyło to tysięcy przypadków infrastruktury energetycznej, gazociągowej czy telekomunikacyjnej, wznoszonej jeszcze przed 2008 rokiem, często bez jakiejkolwiek zgody właścicieli gruntów. Trybunał jasno przypomniał, że prawo własności stanowi fundament porządku prawnego i nie może być ograniczane w sposób pozaustawowy, który pozbawia obywateli realnej ochrony ich majątku – komentował dla Prawo.pl wyroki Bartosz Bański, radca prawny z Kancelarii Łebek, Madej i Wspólnicy.
Czytaj: Będzie fala roszczeń za grunty pod liniami energetycznymi>>
Zdaniem rzecznika praw obywatelskich stanowisko w sprawie P 10/16 potwierdza co do zasady jego zastrzeżenia konstytucyjne, jednak oba rozstrzygnięcia nie pozwolą w efektywny sposób chronić – w tym w drodze wznowienia sądowych postępowań cywilnych - konstytucyjnych praw majątkowych obywateli. Nie zostały one opublikowane, bowiem w składach orzekających w obu sprawach brały udział osoby nieuprawnione do orzekania, jako wybrane na stanowisko sędziego Trybunału z naruszeniem art. 194 ust. 1 Konstytucji. - Obecna sytuacja prawna może być uznana za kolejny przejaw naruszenia przez organy państwa zasady zaufania do państwa i tworzonego przez nie prawa. Nadal dostaję wnioski obywateli ze skargami na naruszenie prawa własności wskutek podzielenia przez sądy zasadności tej wykładni - poinformował prof. Marcin Wiącek. I poprosił ministra sprawiedliwości o rozważenie podjęcia stosownych działań mogących ustrzec obywateli przed uwikłaniem w kolejne postępowania prawne, których ostatecznego rezultatu nie sposób przewidzieć. Minister przekazał sprawę Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego, która pracuje obecnie nad szerszym pakietem zmian w prawie cywilnym.
Czytaj też w LEX: Skutki podatkowe ustanowienia służebności przesyłu >
Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego podziela zastrzeżenia i wątpliwości rzecznika praw obywatelskich co do statusu oraz skutków rozstrzygnięć w sprawach P 10/16 i SK 17/18 oraz towarzyszącej im niepewności prawnej. Jednak zwraca uwagę, że próba zaradzenia tej niepewności przez pośpieszną interwencję ustawodawczą, podjętą przed uzyskaniem choćby wstępnego obrazu kształtowania się praktyki orzeczniczej związanej z tymi rozstrzygnięciami, mogłaby przynieść rezultat wprost odwrotny do zamierzonego. - Zwłaszcza wtedy, gdyby interwencja ta miała polegać na zniwelowaniu czy korygowaniu skutków wieloletniej i co do zasady jednolitej linii orzeczniczej dotyczącej zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, a wcześniej – ustanowienia (uchwała Sądu Najwyższego z 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02, OSNC 2003, nr 11, poz. 142) i zasiedzenia tradycyjnej służebności gruntowej umożliwiającej korzystanie z urządzeń przesyłowych posadowionych na cudzej nieruchomości (np. wyroki Sądu Najwyższego z 11 marca 2005 r., II CK 489/04, niepubl. i z 8 września 2006 r., II CSK 112/06, niepubl.; postanowienia Sądu Najwyższego z 4 października 2006 r., II CSK 119/06, niepubl., z 10 lipca 2008 r., III CSK 73/08, niepubl., z 30 września 2008 r., II CSK 154/08, niepubl. i II CSK 155/08, niepubl., z 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08, niepubl. z 23 września 2010 r.
Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Warunki stwierdzenia zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu >
Czytaj: SN zmienia linię orzeczniczą dotyczącą zasiedzenia służebności przesyłu>>
W swoim stanowisku Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego nie rekomenduje obecnie podjęcia prac legislacyjnych w związku z rozstrzygnięciem w sprawie P 10/16, zastrzegając, że potrzeba taka może ujawnić się na późniejszym etapie, w następstwie kształtowania się określonej praktyki orzeczniczej. Zaznacza przy tym, że to musiałoby zakładać podważenie orzeczeń dopuszczających zasiedzenie albo jakiejś formy rekompensaty za już powstałe stany prawne i utrzymane przez ustawodawcę – w imię pewności prawa - obciążenie prawa własności. - Musiałoby wiązać się to z bardzo poważnymi kosztami, obciążającymi albo przedsiębiorców przesyłowych, z oczywistym uszczerbkiem dla ich zdolności inwestycyjnych, istotnych m.in. w kontekście zapewnienia bezpieczeństwa energetycznego, albo Skarb Państwa - zaznacza Komisja. I dodaje, że jest to tym bardziej dyskusyjne, że owe wynagrodzenie czy rekompensata trafiałyby częstokroć do rąk następców prawnych właścicieli, na których nieruchomościach posadowiono urządzenia przesyłowe, mimo iż owi następcy nabyli ich własność za cenę uwzględniającą już posadowienie urządzeń, a więc cenę niższą.
