Sytuacja losowa? Procesu karnego już nie przerwie zmiana w składzie orzekającym

Najnowsze zmiany procedury karnej dają możliwość odstępstwa od zasady niezmienności składu orzekającego. Proces będzie mógł być kontynuowany w sytuacji gdy jeden z członków składu wieloosobowego przejdzie np. w stan spoczynku, poważnie zachoruje lub zostanie wyłączony. Ustawodawca widzi w tym szansę na usprawnienie postępowań, ale prawnicy obawiają się, że to narzędzie będzie nadużywane bo przesłanki są nieprecyzyjne. Skutkiem może wymiana tych, którzy są niewygodni.

To kolejna zmiana, która znalazła się w dużym pakiecie nowelizującym procedurę cywilną, karną, Kodeks karny, Prawo o prokuraturze, Prawo o ustroju sądów powszechnych i wiele innych ustaw. Regulacja czeka na podpis prezydenta. Chodzi o zmiany w art. 402, 404 k.p.k., dotyczące prowadzenia rozprawy po przerwie i odroczenia. I tak w pierwszym przypadku dodano par. 2a, zgodnie z którym jeżeli w sprawie rozpoznawanej w składzie wieloosobowym zmianie z przyczyn losowych lub z powodu przeszkód prawnych uległ jeden z członków składu, rozprawę można prowadzić po przerwie w dalszym ciągu, jeżeli nie zagraża to prawidłowości orzekania. Tak samo zmienia się art. 404 dotyczący odroczenia. 

Zobacz procedurę w LEX: Odroczenie rozprawy >

Nowy członek składu (bo dotyczy to i sędziów, i ławników) będzie musiał zapoznać się z dotychczasowym przebiegiem postępowania, w tym z przeprowadzonymi dowodami, a po zapoznaniu się będzie oświadczał na piśmie lub do protokołu rozprawy czy i w jakim zakresie uznaje za konieczne uzupełniające przeprowadzenie dowodów. Zostaną one następnie przeprowadzone, chyba że będzie to niemożliwe z przyczyn niezależnych od sądu.

Zobacz procedurę w LEX: Przerwa w rozprawie >

Czytaj: SN odpowie, czy wyznaczenie innego sędziego po uchyleniu wyroku powoduje nieważność>>

Prowadzenie sprawy od nowa obywatelom nie służy 

Ministerstwo Sprawiedliwości uzasadniało zmianę tym, że dotychczasowe przepisy prowadziły w każdym przypadku zmiany w składzie orzekającym do konieczności rozpoznawania sprawy od początku. 

- Proponowane zmiany w art. 402 i art. 404 k.p.k. przewidują możliwość ograniczonego odstępstwa od zasady niezmienności składu orzekającego. Mianowicie, jeżeli w sprawie rozpoznawanej w składzie wieloosobowym zmianie ulegnie jeden z członków składu, i to wyłącznie z przyczyn o obiektywnym charakterze, a więc przyczyn losowych (np. przejście w stan spoczynku sędziego wobec osiągnięcia określonego w ustawie wieku, długotrwała choroba) lub z powodu przeszkód prawnych (np. wyłączenie sędziego na podstawie art. 41 k.p.k.- wątpliwości co do bezstronności), możliwe będzie prowadzenie w dalszym ciągu rozprawy przerwanej lub odroczonej, gdy nie będzie to zagrażać prawidłowości orzekania w sprawie - wyjaśniał zmianę resort. 

Zobacz linię orzeczniczą: Wyłączenie sędziego od orzekania w sprawie wyłączonej do odrębnego rozpoznania >

Pole do nadużyć

Zmianę krytycznie ocenia m.in. Stowarzyszenie Prokuratorów Lex Super Omnia wskazując, że godzi w podstawy rzetelnego procesu, jak również jego konstytucyjne i międzynarodowe standardy. - Określenie przesłanek predestynujących do uznania, iż zmiana członka składu wieloosobowego w trakcie trwania procesu pozwala na jego dalsze prowadzenie poprzez wskazanie, że ocenia się to gdy zmiana następuje z przyczyn losowych lub przeszkód prawnych, stwarza duże możliwości manipulowania składami orzekającymi w poważnych sprawach karnych - wskazało w w swojej opinii dodając, że w noweli nie wyjaśniono co należy rozumieć przez pojęcie zmian z przyczyn losowych lub zmian z powodu przeszkód prawnych. 

- Przyczyny losowe dają spory katalog okoliczności, które można podciągnąć pod takie sformułowanie, natomiast przeszkody prawne pozwalają na jeszcze większy margines interpretacyjny dla tego, kto będzie decydował o wyłączeniu członka składu orzekającego w przypadku ich wystąpienia. Biorąc pod uwagę trwającą od 2016 roku sytuację, polegającą na próbach ograniczenia niezawisłości sędziów i systematyczne osłabianie władzy sądowniczej przez władzę ustawodawczą i wykonawczą, taką ,,przeszkodą prawną” dla prezesa sądu zależnego od polityka jakim jest Minister Sprawiedliwości może być w zasadzie każda okoliczność umożliwiająca jej powiązanie np. z deliktem dyscyplinarnym - podkreślono. 

Zobacz procedury:

• Wyłączenie sędziego (ławnika, referendarza sądowego) z mocy postanowienia sądu - poza rozprawą >
• Wyłączenie sędziego (ławnika) z mocy postanowienia sądu - w trakcie trwania rozprawy >

Co więcej - w ocenie prokuratorów proponowane rozwiązanie narusza zasadę bezpośredniości w polskim procesie karnym, co z kolei będzie rzutowało na jakość postępowań sądowych oraz naruszenie prawa do rzetelnego i bezstronnego procesu, a z procesowego punktu widzenia może stanowić przesłankę bezwzględnej nieważności postępowania z art. 439 par. 1 pkt. 2 k.p.k.

Zobacz linie orzecznicze:

• Udział w sprawie sędziego nieuprawnionego do orzekania w danym sądzie jako przyczyna odwoławcza >
• Nienależyta obsada sądu jako bezwzględna przyczyna odwoławcza >

Ryzyko sekwencyjnej wymiany sędziów 

Na problem zwraca też uwagę Ośrodek Badań Studiów i Legislacji Krajowej Rady Radców Prawnych. W opinii do projektu wskazuje, że pod hasłem unikania negatywnych konsekwencji dla stron i innych uczestników postępowania, położono nacisk na rozwiązanie, które ma zapewnić szybkość postępowania, a także uniknięcie kosztów i obciążeń organów procesowych, które generuje ponawianie czynności dowodowych na rozprawie głównej prowadzonej od początku. 

- Szybkość czy sprawność postępowania karnego nie może być osiągana kosztem gwarancji prawidłowego wyrokowania w sprawach karnych, a za taką należy uznać stałość składu orzekającego na rozprawie. Zabezpiecza ona przed manipulacjami składem orzekającym, które z łatwością można sobie wyobrazić w przypadku omawianych zmian legislacyjnych, zważywszy na sporą pojemność znaczeniową przesłanek w postaci „przyczyn losowych” i „przeszkód prawnych”, które miałyby usprawiedliwiać kontynuowanie rozprawy w zmienionym składzie - zaznaczono. 

OBSiL wskazuje przy tym, że stałość składu orzekającego na rozprawie głównej warunkuje również realizację na tym forum zasady bezpośredniości, zapewnia bowiem każdemu członkowi składu orzekającego możliwość osobistego zetknięcia się z dowodami stanowiącymi podstawę wyrokowania i w ten sposób, m.in. weryfikacji wiarygodności poszczególnych źródeł dowodowych na podstawie bezpośrednio poczynionych obserwacji. Zaznacza przy tym, że tego nie jest w stanie  zastąpić lektura akt postępowania. 

Radcy oceniają więc, że takie zmiany niosą za sobą zagrożenia w aspekcie realizacji konstytucyjnych standardów prawa do sądu bezstronnego, właściwego, złożonego z niezawisłych sędziów, ponieważ w oparciu o art. 402 par. 2a lub art. 404 par. 2a k.p.k "nie da się wykluczyć sekwencyjnej, następującej po sobie zmiany kolejnych członków pierwotnego składu orzekającego, w wyniku której w składzie wyrokującym w mniejszości pozostanie sędzia, który brał udział w całej rozprawie lub w ogóle takiego sędziego nie będzie". 

Zobacz nagranie szkolenia: Apelacja od wyroku karnego: metodyka poszukiwania uchybień i formułowania zarzutów odwoławczych >