Prawo świadka do zeznań z pełnomocnikiem wciąż sporne

Wprawdzie rząd zdecydował o skierowaniu do Sejmu projektu zakładającego poszerzenie uprawnień osób niebędących stronami postępowań do składania zeznań z udziałem pełnomocnika, a komisja sejmowa już pracuje nad tym projektem, to sprawa wciąż wywołuje kontrowersje. Np. Rzecznik Praw Obywatelskich, który od dawna zabiegał o takie zmiany twierdzi, że uprawnienia osoby niebędącej stroną do udziału w czynnościach procesowych z asystą pełnomocnika pozostaną nadal w formie deklaratywnej.

Rząd 17 marca br. przyjął projekt nowelizacji procedury karnej, która ma wprowadzić sądową kontrolę nad decyzjami prokuratorów o dopuszczeniu, bądź nie, pełnomocnika osoby niebędącej stroną (np. świadka) do udziału w postępowaniu. Projekt trafił następnie do Sejmu, gdzie zajmuje się nim Komisja Nadzwyczajna ds. zmian w kodyfikacjach.

Czytaj: Sąd zdecyduje, czy świadek może zeznawać z pełnomocnikiem>>

Prawo jest, ale decyduje prokurator

Obecnie sprawę reguluje art. 87 par. 2 Kodeksu postępowania karnego, zgodnie z którym osoba niebędąca stroną, może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Wielokrotnie wskazywano, że ustawodawca nie zdefiniował pojęcia „interesu w toczącym się postępowaniu", samo określenie jest mało precyzyjne, wobec czego każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Z interpretacji tego przepisu wynika, że ustanowienie pełnomocnika uzasadnia istnienie prawdopodobieństwa, że potencjalny świadek może stać się podejrzanym, a później oskarżonym. Może to być także sytuacja, kiedy w grę wchodzi tajemnica zawodowa. W postępowaniu przygotowawczym ocenia to prokurator, w postępowaniu sądowym – sąd.

Zobacz też procedurę w LEX:  Ustanowienie pełnomocnika dla strony innej niż oskarżony >

Jeśli organ oceni, że obrona interesów świadka nie wymaga ustanowienia jego pełnomocnika, wydaje postanowienie (zarządzenie) o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika. Odmowne postanowienie sądu jest niezaskarżalne. Natomiast w przypadku decyzji prokuratora przysługuje zażalenie – podstawą jest art. 302 par. 1 Kodeksu postępowania karnego, czyli do prokuratora nadrzędnego. Dopuszcza on wniesienie zażalenia, gdy postanowienie lub zarządzenie organu postępowania przygotowawczego narusza prawa osoby niebędącej stroną, czyli w tym przypadku świadka, któremu co do zasady przysługuje prawo do ustanowienia pełnomocnika.

Czytaj też w LEX: Czy aktualne brzmienie art. 301 k.p.k. w sposób rzeczywisty gwarantuje podejrzanemu prawo do korzystania z pomocy obrońcy? >

Czytaj: Prokurator odmawia świadkowi pełnomocnika? Będzie można zaskarżyć tę decyzję>> 

Prokurator odmówiła, bo mogła

Dyskusja nad brzmieniem tego przepisu trwała od lat (pierwsze wystąpienie RPO w 2014 r.), a rozbrzmiała na nowo na początku 2025 r. w związku ze śmiercią Barbary Skrzypek, wieloletniej współpracownicy Jarosława Kaczyńskiego, prezesa PiS. Kobieta kilka dni wcześniej (12 marca) była przesłuchiwana przez prokurator Ewę Wrzosek. Była świadkiem w śledztwie w sprawie doprowadzenia austriackiego biznesmena Geralda Birgfellnera do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie nie mniejszej niż 1,3 mln euro poprzez wprowadzenie go w błąd. Chodzi o sprawę wybudowania dwóch wieżowców na należącej do spółki Srebrna działce w Warszawie. Adwokat Krzysztof Gotkowicz, pełnomocnik Skrzypek, poinformował, że nie został dopuszczony do uczestnictwa w przesłuchaniu klientki, choć podczas spotkania z prokuratorem wskazywał jako argument jej zły stan zdrowia oraz „obecność dwóch pełnomocników zawiadamiającego, co dodatkowo mogło być odczytywane przez świadka jako element presji". Przesłuchanie nie było też nagrywane.

Konstytucyjne prawo do obrony ograniczone

O zmianę przepisów, a za tym praktyki zabiegały od lat samorządy adwokatów i radców prawnych. Np. Adwokatura zwróciła się z petycją do prezydenta, Sejmu, Senatu i rządu, chodzi o nowelizację Kodeksu postępowania karnego. Zmiana miałaby polegać nowym brzmieniu par. 2 i tak, zgodnie z nim osoba niebędąca stroną, mogłaby ustanowić pełnomocnika. Według adwokatów przyjęcie projektowanej ustawy miałoby pozytywne skutki społeczne, przede wszystkim wzmacniając standard rzetelnego procesu karnego, prawo do obrony, a nadto prawo do pomocy prawnej. Przepisy te analizował już w 2018 r. Rzecznik Praw Obywatelskich, którym był wówczas późniejszy minister sprawiedliwości prof. Adam Bodnar. W piśmie do Zbigniewa Ziobry, ówczesnego ministra sprawiedliwości wskazywał, że takie osoby powinny mieć status świadka z asystą, czyli musiałyby być przesłuchiwane w obecności adwokata - by zapewnić konstytucyjne prawo do obrony.

Czytaj: NRA: Jak przesłuchanie świadka, to z pełnomocnikiem, chyba że go nie chce>> 

Sąd, a nie szef prokuratora oceni zasadność odmowy

Gdy rząd w końcu zdecydował się na zaproponowanie takiej zmiany, to poinformowano, że reforma jest odpowiedzią na postulaty m.in. RPO, ale przedmiotem analiz była też petycja Adwokatury. - Przyjęta przez rząd nowelizacja wprowadza istotne zmiany w procedurze ustanawiania pełnomocnika przez osoby niebędące stronami postępowania. Oddajemy sądom prawo do ostatecznego rozstrzygania o prawach uczestników postępowań, co bezpośrednio realizuje postulaty Rzecznika Praw Obywatelskich i europejskie standardy sprawiedliwości. Każdy świadek czy uczestnik postępowania musi mieć pewność, że jego prawo do profesjonalnej pomocy prawnej nie zależy od śledczego, ale od obiektywnej oceny niezawisłego sądu - powiedział minister sprawiedliwości Waldemar Żurek. Najważniejsze zmiany to:

•  Jeśli prokurator odmówi dopuszczenia pełnomocnika do udziału w sprawie, zażalenie na tę decyzję rozpatrzy niezależny sąd, a nie – jak dotychczas – prokurator nadrzędny.
•  Aby nie blokować postępów w śledztwie, sąd będzie miał 7 dni na rozpatrzenie zażalenia od momentu otrzymania akt sprawy.
•  Obecnie odmowa udziału pełnomocnika działa natychmiastowo. Po zmianach decyzja ta stanie się wykonalna dopiero wtedy, gdy będzie prawomocna. Oznacza to, że co do zasady do czasu uprawomocnienia postanowienia czynności procesowe (np. przesłuchania) nie będą mogły być dokonywane

Czytaj też w LEX: Prawo do obrony przed pierwszym przesłuchaniem. Omówienie wyroku TS z dnia 8 maja 2025 r., C-530/23 (Barało) > 

Niebezpieczne wyjątki od zasady

Przewidziane są jednak wyjątki od tych zasad, bo w szczególnych sytuacjach, gdy sprawa wymaga natychmiastowego działania (np. konieczne jest pilne przesłuchanie lub wymaga tego ważny interes śledztwa), prokurator będzie mógł przeprowadzić czynność bez udziału pełnomocnika jeszcze przed upływem terminu na złożenie zażalenia lub rozpatrzeniem zażalenia przez sąd. Na wynikające z tego zagrożenia wskazywał w rozmowie z Prawo.pl, odwołując się do swojej praktyki, Karol Kowalik, adwokat prowadzący kancelarię w Rumii. 

 Taka czynność, najczęściej przesłuchanie świadka, odbędzie się z bez udziału tego pełnomocnika, a osoba niebędąca stroną - oczywiście - będzie mogła taką odmowę zaskarżyć. A to z kolei doprowadzi do tego, że nowoprojektowane regulacje w istocie niewiele zmienią, ich funkcja gwarancyjna będzie czysto iluzoryczna, a interesy osoby niebędącej stroną nie będą w żaden sposób chronione - ocenił.

I właśnie te wyjątki są powodem kolejnych uwag Rzecznika Praw Obywatelskich do procedowanego już w Sejmie projektu. - Projekt uwzględnia moje i moich poprzedników postulaty jedynie kierunkowo. Świadczą o tym odstępstwa od możliwości przeprowadzenia czynności procesowej z udziałem pełnomocnika osoby niebędącej stroną, nawet pomimo zgłoszenia jego udziału. Jeśli stanie się to prawem, uprawnienia osoby niebędącej stroną do udziału w czynnościach procesowych z asystą pełnomocnika pozostaną nadal w formie deklaratywnej – stwierdza prof. Marcin Wiącek. I zgłasza szczegółowe uwagi do projektu. Zwraca m.in. uwagę na brak sprecyzowania w art. 87 paragraf 4 k.p.k. terminu dla prokuratora na przekazanie zażalenia i niezbędnych akt sądowi oraz zbyt szeroko zakrojone w paragrafie 5 przesłanki pozwalające prokuratorowi przeprowadzić czynność bez udziału pełnomocnika, zanim dojdzie do uprawomocnienia się postępowania, w tym rozpoznania wniesionego do sądu zażalenia. - A brak zawężenia wyjątków od wstrzymania wykonalności, może zniweczyć zmiany, jakie niesie otworzenie kontroli sądowej dla decyzji zapadających na gruncie art. 87 par. 3 – podkreśla RPO. I prosi ministra sprawiedliwości o analizę tych problemów i rozważenie zainicjowania zmian projektu we wskazanych zakresach.

Zobacz w LEX wzór dokumentu: Wniosek o dopuszczenie do udziału w przesłuchaniu w charakterze pełnomocnika świadka >

Prokurator zdecyduje, czy odwołanie od jego decyzji będzie miało sens

- Takie zapisy, jak „wypadek niecierpiący zwłoki” czy „ważny interes śledztwa”, są zbyt ocenne i pozostawiają prokuratorowi nadmierną swobodę. Zastąpienie ich bardziej precyzyjnymi zwrotami, takimi jak „niemożność przeprowadzenia czynności” lub „konieczność zabezpieczenia prawidłowego toku postępowania”, znacząco ograniczałoby ryzyko dowolności oraz lepiej odpowiadałoby intencjom projektodawcy - dodaje dr Izabela Pączek, adwokat prowadząca praktykę w Rzeszowie. Jej zdaniem, „ważny interes śledztwa” to pojęcie zbyt szerokie i niejednoznaczne, którego zastosowanie mogłoby prowadzić do wyłączenia pełnomocnika właśnie w sytuacjach, gdy jego udział jest najbardziej potrzebny – np. gdy przesłuchanie faktycznie zmierza do postawienia zarzutów świadkowi. - W takich przypadkach pozbawienie udziału pełnomocnika czyniłoby późniejszą kontrolę sądową iluzoryczną - podkreśla.

A RPO w uwagach skierowanych do sejmowej komisji dodaje, że nieostrość przesłanek powoduje, że nawet jeśli świadek zdecyduje się złożyć zażalenie, przyjęte rozwiązania pozwolą prokuratorowi udaremnić następczą kontrolę zażaleniową, naruszając pozycję sądu jako gospodarza postępowania incydentalnego i uzależniając od wcześniejszej aktywności procesowej prokuratora.

To bowiem od decyzji prokuratora, a nie sądu, będzie uzależnione czy ewentualna kontrola sądu ma jeszcze praktyczne przełożenie dla sytuacji procesowej osoby niebędącej stroną, np. świadka, którego przesłuchano bez udziału pełnomocnika jeszcze przed rozpoznaniem zażalenia sądu – ocenia prof. Marcin Wiącek.

Czytaj też w LEX: Doręczenia pism za pośrednictwem portalu informacyjnego w postępowaniu karnym >