Prokurator odmawia świadkowi pełnomocnika? Będzie można zaskarżyć tę decyzję

Ministerstwo Sprawiedliwości przedstawiło założenia nowelizacji Kodeksu postępowania karnego, dotyczącą ustanawiania pełnomocnika dla przesłuchiwanego świadka. Chce dać możliwość kontroli sądowej odmownej decyzji prokuratora. Adwokatura postuluje pójście o krok dalej – chce, by prokurator nie miał możliwości odmowy zapewnienia pełnomocnika świadkowi. Petycją NRA zajmowała się sejmowa komisja, która zdecydowała o jej przekazaniu do ministerstwa.

Dyskusja nad brzmieniem tego przepisu rozbrzmiała na nowo w związku ze śmiercią Barbary Skrzypek, wieloletniej współpracownicy Jarosława Kaczyńskiego, prezesa PiS. Kobieta kilka dni wcześniej (12 marca) była przesłuchiwana przez prokurator Ewę Wrzosek. Była świadkiem w śledztwie w sprawie doprowadzenia austriackiego biznesmena Geralda Birgfellnera do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w kwocie nie mniejszej niż 1,3 mln euro poprzez wprowadzenie go w błąd. Chodzi o sprawę wybudowania dwóch wieżowców na należącej do spółki Srebrna działce w Warszawie. Adwokat Krzysztof Gotkowicz, pełnomocnik Skrzypek, poinformował, że nie został dopuszczony do uczestnictwa w przesłuchaniu klientki, choć podczas spotkania z prokuratorem wskazywał jako argument jej zły stan zdrowia oraz „obecność dwóch pełnomocników zawiadamiającego, co dodatkowo mogło być odczytywane przez świadka jako element presji". Przesłuchanie nie było też nagrywane.

Czytaj: NRA: Jak przesłuchanie świadka, to z pełnomocnikiem, chyba że go nie chce>>

Co wynika z przepisów?

Kiedy świadek może ustanowić pełnomocnika do reprezentowania go w postępowaniu karnym? Reguluje to art. 87 par. 2 Kodeksu postępowania karnego. Zgodnie z nim osoba niebędąca stroną, może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Wielokrotnie wskazywano, że ustawodawca nie zdefiniował pojęcia „interesu w toczącym się postępowaniu", samo określenie jest mało precyzyjne, wobec czego każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny.

Teoretycznie – jak wynika z prawnych interpretacji – ustanowienie pełnomocnika uzasadnia istnienie prawdopodobieństwa, że potencjalny świadek może stać się podejrzanym, a później oskarżonym. To także sytuacja, kiedy w grę wchodzi tajemnica zawodowa. W postępowaniu przygotowawczym ocenia to prokurator, w postępowaniu sądowym – sąd. Jeśli organ oceni, że obrona interesów świadka nie wymaga ustanowienia jego pełnomocnika, wydaje postanowienie (zarządzenie) o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika. Odmowne postanowienie sądu jest niezaskarżalne. Natomiast w przypadku decyzji prokuratora przysługuje zażalenie – podstawą jest art. 302 par. 1 Kodeksu postępowania karnego. Dopuszcza on wniesienie zażalenia, gdy postanowienie lub zarządzenie organu postępowania przygotowawczego narusza prawa osoby niebędącej stroną, czyli w tym przypadku świadka, któremu co do zasady przysługuje prawo do ustanowienia pełnomocnika.

Czytaj też w LEX: Prawo do obrony przed pierwszym przesłuchaniem. Omówienie wyroku TS z dnia 8 maja 2025 r., C-530/23 (Barało) > 

Warto przypomnieć, że przepisy analizował w 2018 r. Rzecznik Praw Obywatelskich, którym był wówczas były minister sprawiedliwości prof. Adam Bodnar. Chodzi o konkretną sytuację, czyli przesłuchania osoby, co do której są wystarczające dowody do przedstawienia zarzutów, w charakterze świadka. W piśmie do Zbigniewa Ziobry, ówczesnego ministra sprawiedliwości, wskazywał, że takie osoby powinny mieć status świadka z asystą, czyli musiałyby być przesłuchiwane w obecności adwokata – by zapewnić konstytucyjne prawo do obrony.

Co proponuje MS? Założenia zmian w przepisach trafiły już do wykazu prac legislacyjnych rządu. Ministerstwo Sprawiedliwości, przypomina, że w  aktualnym stanie prawnym, na podstawie art. 302 par. 3 k.p.k. decyzja prokuratora, o której mowa w art. 87 par. 3 k.p.k., podlega zaskarżeniu do prokuratora bezpośrednio przełożonego. Planowane rozwiązanie przewiduje wprowadzenie regulacji zapewniającej sądową kontrolę orzeczeń prokuratora w przedmiocie odmówienia dopuszczenia w postępowaniu przygotowawczym pełnomocnika osoby niebędącej stroną w oparciu o art. 87 par. 3 k.p.k. - czyli świadka. 

Konkretnie dodany ma być par. 4., zgodnie z którym zażalenie na postanowienie, o którym mowa w par. 3, wydane w postępowaniu przygotowawczym rozpoznaje sąd rejonowy właściwy ze względu na miejsce prowadzenia postępowania. Sąd rozpoznaje zażalenie niezwłocznie, nie później niż przed upływem 7 dni od przekazania sądowi zażalenia wraz z niezbędnymi aktami.

- Projektowany przepis ma na celu realizację funkcji prawa do sądu związanej z prawem do sądowej kontroli aktów godzących w zagwarantowane w Konstytucji RP prawa (wolności) jednostki. Konsekwencją decyzji prokuratora o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika osoby niebędącej stroną w toku postępowania przygotowawczego może być ograniczenie albo pozbawienie możliwości ochrony słusznego i prawnie relewantnego interesu jednostki - wskazano. 

Co istotne, postanowienie prokuratora wydane na podstawie art. 87 par. 3 k.p.k. będzie wykonalne dopiero z dniem uprawomocnienia, z wyjątkami dotyczącymi czynności niecierpiących zwłoki (art. 87 par. 5 k.p.k.). 

NRA postuluje uchylenie przepisu

W tej sprawie petycje o zmianę przepisów skierowała m.in. do Sejmu Naczelna Rada Adwokacka. Zmiana miałaby polegać na nowym brzmieniu par. 2 i tak, zgodnie z nim osoba niebędąca stroną mogłaby ustanowić pełnomocnika. Jego niestawiennictwo na terminie czynności procesowej nie stanowiłoby przeszkody w jej przeprowadzeniu.

Proponuje też uchylenie par. 3, zgodnie z którym w postępowaniu przygotowawczym prokurator może odmówić dopuszczenia do udziału w postępowaniu pełnomocnika, o którym mowa w par. 2, jeżeli uzna, że nie wymaga tego obrona interesów osoby niebędącej stroną.

– Aktualnie osoba, która nie jest stroną, aby mogła skutecznie ustanowić pełnomocnika, musi wykazać, że wymaga tego jej interes w toczącym się postępowaniu. Określenie użyte w tym przepisie jest mało precyzyjne. W konsekwencji powoduje kłopoty natury interpretacyjnej i może być w praktyce, w ramach dyskrecjonalnej władzy organu procesowego, interpretowane wielorako, także contra civem. Innymi słowy – wbrew interesom obywateli – uzasadniono.
Jak dodano, przyjęcie projektowanej ustawy będzie miało pozytywne skutki społeczne. – Przede wszystkim wzmacniając standard rzetelnego procesu karnego, prawo do obrony, a nadto prawo do pomocy prawnej – wskazano.

Sprawą zajęła się 9 września sejmowa Komisja ds. Petycji. Biuro Ekspertyz Sejmowych postulowało jej uwzględnienie, ostatecznie jednak zdecydowano, że dokumenty zostaną przesłane do MS.

Zobacz też procedury w LEX: 

Ustanowienie pełnomocnika dla strony innej niż oskarżony >

Ustanowienie pełnomocnika dla osoby niebędącej stroną >

MS pracuje nad zmianami

Decyzja komisji podyktowana była tym, że przedstawiciele MS poinformowali o zaawansowanych pracach nad nowelą. Jacek Lachowicz z Departamentu Prawa Karnego MS poinformował, że projekt ustawy zmieniający art. 87 k.p.k. jest przedmiotem uzgodnień wewnętrznych w ministerstwie i niedługo trafi do wykazu prac legislacyjnych. Jak dodał, wychodzi naprzeciw postulatom, „przewidując możliwość zaskarżenia decyzji o odmowie dopuszczenia do udziału w czynnościach pełnomocnika".

Wskazał również, że taka propozycja wiąże się z obawą, by „nie wylać dziecka z kąpielą", i by instytucja pełnomocnika nie była nadużywana jako „strażnik milczenia świadka". Jak wskazywał, możliwość odmowy nie była nadużywana przez prokuratorów, więc i możliwość dodatkowej kontroli sądowej powinna – dodał – umożliwić wyważenie wszystkich interesów „i funkcji gwarancyjnych" i tych związanych z „wykryciem i ukaraniem sprawcy". 

Reprezentujący NRA adwokat Robert Pogorzelski (Kancelaria Adwokacka Adwokat Robert Pogorzelski) apelował, by prace kontynuować w komisji petycji.  Wskazywał przy tym, że prace w MS trwają bardzo długo.

– NRA obstaje przy tym, by pełnomocnik świadka zawsze był dopuszczany. Obecny model jest niezgodny z unijnymi dyrektywami  obrończymi w zakresie osób, które na początkowym etapie są świadkami, a później ich status się zmienia – mówił. Dodał, że to świadek powinien decydować, czy potrzebuje pełnomocnika, czy też nie.
Chodzi o dyrektywę nr 2013/48/UE  z 22 października 2013 r. w sprawie dostępu do adwokata w postępowaniu karnym, prawa do poinformowania osoby trzeciej o pozbawieniu wolności i prawa do porozumienia się z osobami trzecimi i organami konsularnymi w czasie pozbawienia wolności oraz dyrektywę 2016/19192 z 26 października 2016 r. w sprawie pomocy prawnej z urzędu dla podejrzanych i oskarżonych.