Likwidacja ubezwłasnowolnienia coraz bliżej?

Rząd przyjął projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji. Nowe instrumenty: asysta prawna, kurator wspierający, kurator reprezentujący i pełnomocnik rejestrowany, mają zastąpić ubezwłasnowolnienie. Eksperci podkreślają, że nowe przepisy wprowadzają kluczową różnicę w myśleniu o człowieku. I dodają, że jest szansa, że to człowiek będzie w centrum wszelkich działań.

Nowe przepisy mają zapewnić każdemu bez wyjątku korzystanie ze zdolności do czynności prawnych zgodnie z jego wolą. 2 czerwca Rada Ministrów przyjęła projekt ustawy Ministerstwa Sprawiedliwości o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji (nr z wykazu Rządowego Centrum Legislacyjnego – UD 80). Projekt trafił już do Sejmu.

Instrumenty wspieranego podejmowania decyzji zastąpią instytucję ubezwłasnowolnienia częściowego i całkowitego. Ustawa wprowadzi nowe narzędzia, które będą dopasowane do potrzeb i możliwości indywidualnej osoby. We wspieranym podejmowaniu decyzji najważniejsze jest podążanie za wolą osoby. Te narzędzia to:

•  asysta prawna – osoba z niepełnosprawnością będzie mogła umówić się z kimś sama lub przez sąd na asystowanie jej w czynnościach prawnych, ale to ona sama będzie podejmować decyzje,
•  kurator wspierający – odpowiada asystentowi prawnemu z tą różnicą, że jest ustanawiany przez sąd, który określi zakres jego wsparcia. Nie może składać oświadczeń woli w imieniu osoby wspieranej,
•  kurator reprezentujący – skierowany do osób, które wymagają bardziej intensywnego wsparcia. Kurator jest ustanawiany przez sąd tylko do jednej sprawy lub pewnego rodzaju spraw, np. leczenia albo wyjątkowo do wszystkich spraw. Jego obowiązkiem będzie działanie zgodne z wolą osoby reprezentowanej. Kurator będzie ustanawiany na 5 lat, a w wyjątkowych okolicznościach na 10 lat. Kurator będzie sprawozdawał do sądu. Będzie mógł składać oświadczenia woli, ale może także wyrażać zgodę na czynności samodzielnie dokonane przez osobę wspieraną,
•  pełnomocnik rejestrowany – to zabezpieczenie na przyszłość zawarte u notariusza (w tym także pełnomocnictwo medyczne) na wypadek utraty możliwości samodzielnego kierowania swoimi sprawami.

- Wprowadzenie modelu wspieranego podejmowania decyzji rodzi zasadnicze konsekwencje także na gruncie prawa publicznego. W związku z powyższym dotychczasową przesłankę „posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych” zastąpiono przesłanką „pełnoletniości”, a w przypadku, gdy uzasadnione to było celem konkretnej regulacji, wprowadzono dodatkowe kryterium w postaci „braku ustanowienia kuratora reprezentującego oraz braku umocowania pełnomocnika rejestrowanego” – wyjaśnia wiceminister sprawiedliwości Arkadiusz Myrcha w piśmie do Rady Ministrów.

Człowiek wreszcie w centrum prawa?

 Wprowadzenie tych instrumentów podkreśla różnicę w myśleniu o człowieku. Nie chodzi tylko o przepisy w Kodeksie Cywilnym, które znikną (dotyczące ubezwłasnowolnienia – red.). Tu nawet nie chodzi o to, że powstaną cztery nowe instrumenty wsparcia. To jest przede wszystkim ogromna zmiana w myśleniu o człowieku, który nie jest tylko jednym z elementów, który trzeba wziąć pod uwagę, dyskutując o postępowaniu spadkowym, o tym, czy wyrządził szkodę, idąc ulicą i rysując na przykład kluczem czyjś samochód, albo o tym, czy mając trudny moment w autobusie uderzył kogoś ręką. Chodzi przede wszystkim o to, że analizując tę sytuację, czy to karną, czy cywilną, czy sprawę spadku, czy świadczenia, czy zabiegu medycznego, osoba musi być „w środku”. Jej potrzeba, jej sytuacja i jej możliwości są w centrum. A wszystko inne dookoła. Dlatego to jest tak rewolucyjna zmiana – podkreślała w czasie konferencji o dorosłości osób z niepełnosprawnościami w rodzinach zastępczych dr n. pr. Monia Zima-Parjaszewska, prezeska Polskiego Stowarzyszenia na rzecz Osób z Niepełnosprawnością Intelektualną (PSONI).

Podkreśliła, że zmiana dotycząca wspieranego podejmowania decyzji, to narzędzie do niezależnego życia. 

Polska w 2012 roku, ratyfikując Konwencję ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami potwierdziła, że chce, aby osoby z różnymi niepełnosprawnościami korzystały ze wszystkich praw człowieka, bez wyjątku. A dzięki likwidacji ubezwłasnowolnienia, wejdziemy w ten proces zmian. – ONZ powiedziała, że naprawdę trzeba poszukiwać woli człowieka, a państwo musi w tym pomóc. Niepełnosprawność intelektualna nie może powodować, że zabiera się człowiekowi możliwość działania – podkreśla dr Zima-Parjaszewska. Jak zwróciła uwagę, w 2024 r. zdecydowana większość spraw o ubezwłasnowolnienie kończyła się ubezwłasnowolnieniem całkowitym. Składając bowiem wniosek do sądu o ubezwłasnowolnienie częściowe, nie ma gwarancji, że tak właśnie sąd orzeknie.

 Model wspieranego podejmowania decyzji nie pozbawia osób z niepełnosprawnościami zdolności do czynności prawnych. Ma zapewnić wsparcie z korzystania z tej zdolności, odpowiednio do potrzeb każdej osoby. Jest on kierowany do wszystkich osób z niepełnosprawnościami, niezależnie od rodzaju, stopnia niepełnosprawności i poziomu potrzeby wsparcia. Jednocześnie, jest dostosowany do tej potrzeby, wsparcie może być bardziej lub mniej intensywne i może polegać na świadczeniu różnych czynności w ramach asysty prawnej. To jest pomoc m.in. w zrozumieniu istoty czynności prawnej, elementów, które muszą być spełnione, aby doszło do czynności prawnej i jej skutków. W ramach asysty prawnej przewiduje się także inne czynności, jak np. wsparcie w złożeniu oświadczenia woli – mówi dr Robert Trzaskowski, adwokat prowadzący własną kancelarię adwokacką Business&Law. 

Czytaj: Robert Trzaskowski: Wspierane podejmowanie decyzji zamiast ubezwłasnowolnienia>>

Prawa wyborcze

W projekcie ustawy, który likwiduje ubezwłasnowolnienie, uwzględnione zostały prawa wyborcze. Część konstytucjonalistów alarmowała wcześniej, że jeśli Konstytucja RP powołuje się na ubezwłasnowolnienie w kontekście prawa wyborczego, to może to być przeszkodą w jego likwidacji. 

Prawa wyborcze uwzględnione w projekcie likwidującym ubezwłasnowolnienie>> 

 W związku z przyjętymi rozwiązaniami zaistniała także konieczność dokonania zmian w ustawie z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy. W postanowieniu o ustanowienie kuratora reprezentującego do wszelkich spraw sąd będzie mógł orzec o pozbawieniu osoby, dla której ten kurator został ustanowiony prawa wybierania, jeżeli stan tej osoby wskazuje, że nie będzie ona mogła świadomie realizować tego prawa. Jednocześnie projekt zawiera regulację, zgodnie z którą pozbawienie prawa wybierania następuje na czas trwania kurateli reprezentującej. Sąd uchyli postanowienie o pozbawieniu prawa wybierania, jeśli uchyli kuratelę. Sąd z urzędu dokona zawiadomienia gminy właściwej według miejsca zamieszkania osoby wspieranej o pozbawieniu danej osoby prawa wybierania, jak i uchyleniu tego postanowienia – pisze Arkadiusz Myrcha w piśmie do Rady Ministrów.

- Jeśli chodzi o prawo wyborcze osób dotychczas ubezwłasnowolnionych będzie dodatkowy przepis. Sądy okręgowe będą miały obowiązek uchylić wcześniej wydane orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu osobom, dla których zostanie ustanowiony kurator reprezentujący na mocy nowych przepisów (albo sąd stwierdzi brak podstaw do jego ustanowienia). - Przepis ma na celu zapobieżenie ewentualnym wątpliwościom co do prawa wyborczego osób, wobec których zapadło prawomocne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu, natomiast w toku postępowania w przedmiocie kurateli reprezentującej sąd nie orzekł o pozbawieniu takiej osoby prawa wybierania – wyjaśnia projektodawca.

Prawo wykonywania pracy

Projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji przewiduje też rozwiązania w zakresie możliwości wykonywania zawodu i pełnienia funkcji przez osoby, dla których ustanowiono kuratora reprezentującego albo umocowano pełnomocnika rejestrowanego. Nabycie prawa do zatrudnienia albo wykonywania zawodu obecnie są uzależnione od posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych. Nowe przepisy wprowadzają natomiast przesłankę pełnoletności – jako odpowiednik pełnej zdolności do czynności prawnych. Dodatkowo dodano kryterium braku ustanowienia kuratora reprezentującego oraz braku umocowania pełnomocnika rejestrowanego.

Jeżeli utrata prawa do zatrudnienia czy wykonywania zawodu obecnie wynika z utraty zdolności do czynności prawnych (ubezwłasnowolnienia), wprowadzono regulację, że utrata tego rodzaju prawa następuje w razie ustanowienia kuratora reprezentującego, chyba że sąd w postanowieniu o ustanowieniu kuratora reprezentującego postanowi inaczej.

Kiedy zmiany w zakresie ubezwłasnowolnienia? Prace się przeciągają>>