Bezpłatny e-book Doręczenia 2027. Praktyczny przewodnik dla profesjonalnych pełnomocników PISP, e-Doręczenia i korespondencja tradycyjna
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

Prof. Machnikowski: Proponujemy uproszczenie zasad przedawnienia roszczeń cywilnych

Przepisy o przedawnieniu nie powinny prowadzić do nieuzasadnionych przesunięć majątkowych ani zaburzać normalnego funkcjonowania obrotu. Chodzi też o uproszczenie prawa z korzyścią dla wszystkich podmiotów, w tym sądów i stron postępowania sądowego. Im mniej różnych terminów przedawnienia zależnych od różnych okoliczności, tym mniej czasu i pieniędzy wydamy na ustalanie faktów nieistotnych dla oceny zasadności roszczenia – twierdzi prof. Piotr Machnikowski z Uniwersytetu Wrocławskiego, przewodniczącego zespołu ds. do spraw przedawnienia Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego.

Piotr Machnikowski

Krzysztof Sobczak: Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego przygotowała projekt daleko idących zmian w zasadach przedawnienia roszczeń cywilnych, z których chyba najważniejszą jest propozycja skrócenia podstawowego terminu z obecnych 6 do 3 lat. To dość radykalna zmiana, bo jeszcze niedawno było to 10 lat. Dlaczego?

Prof. Piotr Machnikowski: Raczej nie nazwałbym tego najważniejszą propozycją i nie powinno się tej zmiany rozpatrywać w izolacji. To jest element większej całości, na którą składają się zarówno długość terminu, jak i początek jego biegu oraz efekt spojrzenia na przedawnienie w sposób całościowy, a nie - jak dotychczas - fragmentarycznie.

Co to ma oznaczać w praktyce? 

Jednolity trzyletni termin według projektu ma biec od dnia wymagalności roszczenia, czy też dnia, w którym roszczenie bezterminowe stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony wezwał dłużnika do wykonania zobowiązania, ale nie wcześniej niż od dnia, w którym uprawniony dowiedział się albo z łatwością mógł się dowiedzieć o swoim roszczeniu. Termin ten zastępuje dotychczasowe terminy ogólne - 6-letni i 3-letni, przewidziane w art. 118 k.c. - ale towarzyszy tej zmianie usunięcie większości terminów szczególnych, zawsze krótszych niż 6 lat. Proszę zauważyć, że termin 6-letni, który nominalnie stanowi obecnie termin ogólny, wcale nie ma tak szerokiego zakresu zastosowania, jak mogłoby się wydawać. Nie dotyczy roszczeń związanych z działalnością gospodarczą, czyli przysługujących blisko trzem milionom przedsiębiorców w związku z ich relacjami biznesowymi. W tej grupie mamy ponad 2 miliony osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, często bardzo niewielką - drobne usługi, handel detaliczny itp. Do ich roszczeń związanych z tą działalnością termin 6-letni nie miał zastosowania, podlegały one przedawnieniu trzyletniemu. Oprócz tego w kodeksie i ustawach pozakodeksowych jest kilkadziesiąt terminów szczególnych, często dwuletnich czy rocznych, czasem dotyczących tylko roszczeń związanych z działalnością gospodarczą, ale czasem wszelkich roszczeń danego typu, bez względu na to, komu przysługują. Tak więc propozycja przyjęcia jako terminu podstawowego okresu trzech lat nie jest aż tak daleko idącą zmianą, choć oczywiście dla wielu roszczeń projektowany termin byłby krótszy.

Czytaj: Komisja kodyfikacyjna proponuje 3-letnie przedawnienie roszczeń cywilnych>> 

Dlaczego autorzy projektu uznali, że skrócenie jest potrzebne i możliwe?

Przede wszystkim dlatego, że trzeba ujednolicić terminy przedawnienia roszczeń przysługujących przedsiębiorcom i innym podmiotom. Można, w ocenie Komisji, ustalić je na trzy lata, ponieważ współcześnie, przy obecnym szybkim obiegu informacji, dostępie do dokumentów itp., to jest termin, w którym każdy jest w stanie przygotować się do dochodzenia swojego roszczenia przed sądem.

W projekcie są też propozycje nowych zasad liczenia biegu przedawnienia. Dlaczego od dnia, w którym uprawniony dowiedział się, albo mógł się dowiedzieć, o istnieniu roszczenia, a nie od daty zapisanej w umowie?

Zwykle od jednego i drugiego. Projektowane przepisy stanowią, że podstawowy, trzyletni termin, biegnie od dnia, w którym uprawniony dowiedział się, albo powinien był się dowiedzieć o swoim roszczeniu, ale nie wcześniej niż od daty jego wymagalności, albo tzw. hipotetycznej wymagalności, jak obecnie w art. 120.1 zd. 2 k.c.. Czyli w ogromnej większości przypadków nic się nie zmieni - termin przedawnienia zacznie biec od dnia, w którym zgodnie z umową zobowiązanie miało być wykonane. Zmiana dotyczy tych względnie rzadkich przypadków, gdy uprawniony nie wie, że ma roszczenie, i nie można od niego wymagać, aby o tym wiedział. Przeważnie nie będą to roszczenia kontraktowe, bo jeżeli ktoś zawarł umowę, to zna jej treść. Będą to głównie roszczenia pozakontraktowe - z deliktu, gdzie tak samo jest już obecnie według art. 442(1) k.c.), bezpodstawnego wzbogacenia itp. To jest efekt bardziej spójnego spojrzenia na przedawnienie i jego aksjologię. Mówiąc najogólniej, przedawnienie to czas, który prawo daje wierzycielowi na dochodzenie swojego roszczenia przed sądem, i jeżeli on w tym czasie tego nie zrobi, to straci tę możliwość. Ale sankcjonowanie wierzyciela za to, że nie dochodził roszczenia, jeżeli on, nie ze swojej winy, o nim nie wiedział, nie jest słuszne. Stąd ta zmiana. Towarzyszy jej jednak - trzeba o tym pamiętać - termin maksymalny, wynoszący dziesięć lat, po upływie którego nie można dochodzić roszczenia, nawet jeśli wierzyciel nie wiedział o swoim prawie. Podmiot zobowiązany też wymaga bowiem po pewnym czasie ochrony, nie może w nieskończoność pozostawać w niepewności co do tego, czy będzie musiał spełnić świadczenie.

 

Dlaczego konieczne jest zrównanie terminów przedawnienia roszczeń przysługujących przedsiębiorcom i pozostałym osobom?

Można by odwrócić pytanie: dlaczego ktoś, kto ma roszczenie związane z działalnością gospodarczą, ma mieć mniej czasu na jego dochodzenie niż ktoś inny. Bo jest profesjonalistą? Przecież zwykle nie w zakresie dochodzenia roszczeń, tylko w jakimś innym obszarze. Wspomniane przeze mnie wcześniej dwa miliony indywidualnych przedsiębiorców mają, w ogromnej większości, niewiele większą świadomość i wiedzę prawniczą niż konsumenci. System przedawnienia nie powinien opierać się na zasadzie, że inaczej traktujemy przedsiębiorców, a inaczej resztę podmiotów. Żadne znane nam porządki prawne nie przewidują takiego rozróżnienia. W prawie polskim pojawiło się ono nieco przypadkowo, jako - w moim przekonaniu, nieprzemyślane - rozwiązanie przyjęte w 1990 r. w miejsce tzw. prekluzji arbitrażowej, czyli krótszych i inaczej skonstruowanych terminów ograniczających roszczenia między jednostkami gospodarki uspołecznionej. Tylko że ten instrument z czasów PRL działał w zamkniętym systemie, między podmiotami gospodarki uspołecznionej. Natomiast przyjęta w jego miejsce reguła wprowadzała asymetrię przedawnienia nawet w ramach tego samego zobowiązania - przedsiębiorca miał mniej czasu na dochodzenie roszczenia niż jego kontrahent będący konsumentem. Wywołało to niekorzystne skutki, które widzimy na przykładzie roszczeń restytucyjnych w sprawach frankowych, polegające na możliwości uzyskania „darmowego” świadczenia, gdy roszczenie mojego kontrahenta już się przedawniło, a moje jeszcze nie. Tymczasem przepisy o przedawnieniu nie powinny prowadzić do oczywiście nieuzasadnionych przesunięć majątkowych ani zaburzać normalnego funkcjonowania obrotu. Chodzi też o uproszczenie prawa z korzyścią dla wszystkich podmiotów, w tym sądów i stron postępowania sądowego. Im mniej różnych terminów przedawnienia zależnych od różnych okoliczności, tym mniej czasu i pieniędzy wydamy na ustalanie faktów nieistotnych dla oceny zasadności samego roszczenia, a istotnych jedynie dla zastosowania właściwego terminu przedawnienia.

Na ile po proponowanych zmianach upływ terminu przedawnienia miałby charakter bezwzględny, a na ile byłyby jakieś wyjątki, pozwalające na dalsze dochodzenie roszczeń?

Tu Komisja nie proponuje żadnych zmian. W obecnym prawie zarzut przedawnienia może być uznany za nadużycie prawa, a w tych przypadkach, gdy upływ przedawnienia jest uwzględniany z urzędu, można go nie uwzględnić, jeżeli byłoby to niesprawiedliwe. Ta druga możliwość została zachowana w projekcie. Pierwsza straciła znaczenie, ponieważ proponowane jest uwzględnianie upływu przedawnienia zawsze z urzędu. 

Komisja, uzasadniając potrzebę zmian, zarzuca obecnym przepisom dotyczącym przedawnienia, duży stopień skomplikowania regulacji oraz wewnętrzną niespójność. Co trzeba zmienić, by to prawo uporządkować i uprościć? Ograniczyć liczbę terminów przedawnienia w przepisach kodeksu cywilnego i innych ustaw? Uporządkować zasady terminów szczególnych i terminów ogólnych? Coś jeszcze?

Tak, uważamy, że regulacja przedawnienia jest obecnie nadmiernie skomplikowana. W systemie prawa istnieje kilkadziesiąt przepisów różnie wyznaczających długość terminu przedawnienia, zależnie od tego, komu przysługuje roszczenie i jakie jest to roszczenie. Czasami zależnie kwalifikacji umowy albo statusu strony może to być na przykład 3 lata albo 2 lata. Drobny przedsiębiorca niekorzystający z obsługi prawnej, na przykład właściciel kiosku z warzywami, może słyszał, że istnieje przedawnienie i że w przypadku działalności gospodarczej termin wynosi trzy lata, ale dopiero w sądzie dowie się, że jeżeli ma roszczenie z umowy sprzedaży, to jednak tylko dwa lata. A jeżeli z umowy o dzieło, to też dwa lata, tylko liczone od innego momentu - oddania dzieła. A jeżeli z umowy zlecenia, to w zasadzie trzy lata, tylko że skoro "stale lub w zakresie działalności przedsiębiorstwa trudni się czynnościami danego rodzaju”, to jednak dwa. Można by mnożyć przykłady różnych trudności, niekiedy prowadzących do zupełnych absurdów. Prawo nie jest od stwarzania labiryntów i zakładania pułapek na przedsiębiorców. Do tego dochodziła niejasna konstrukcja zdarzeń przerywających bieg przedawnienia oraz wieloletnie dyskusje i rozbieżności w orzecznictwie co do tego, jakie zdarzenia i kiedy przerywają bieg terminu.  Sądzimy, że wszystkie zmiany potrzebne do uporządkowania i uproszczenia stanu prawnego znalazły się w projekcie. Przede wszystkim chodzi o ujednolicenie terminów i usunięcie większości przepisów szczególnych, ale też o uporządkowanie katalogu zdarzeń, które wpływają na bieg terminu - powodują jego zawieszenie czy przerwanie.

Jak proponowane zmiany wpłyną na sytuację stron umów? Bo w ich uzasadnieniu widać intencję wzmocnienia konsumenta i generalnie słabszych uczestników. To jest potrzebne?

Przede wszystkim, zmiany będą wpływały na praktykę bardzo stopniowo. Projekt przewiduje przepis przejściowy, zgodnie z którym jeżeli bieg przedawnienia rozpoczął się przed wejściem w życie nowelizacji, to przedawnienie podlega dotychczasowym przepisom. Czyli nowe reguły będą miały zastosowanie - w dużym uproszczeniu - do tych roszczeń, które staną się wymagalne po ich wejściu w życie. Zanim zatem pierwsze sprawy zostaną rozstrzygnięte na podstawie nowych przepisów, minie kilka lat. To pozwoli każdemu zapoznać się z nowym prawem i przygotować się do jego stosowania.  Rzeczywiście, projekt ma silniejszy element ochronny, ale nie jest on uzależniony od statusu osoby jako konsumenta czy jakichś innych kwalifikacji podmiotowych. Chodzi głównie o to, o czym mówiłem wcześniej - żeby przedawnienie nie dotknęło tego, kto nie miał możliwości dochodzić swojego roszczenia przed sądem. Stąd liczenie terminu od dnia dowiedzenia się albo możliwości dowiedzenia się z łatwością, ale także rozszerzenie katalogu okoliczności powodujących zawieszenie biegu przedawnienia na takie relacje, w których nie sposób oczekiwać, że jedna strona pozwie drugą do sądu, a które dotąd nie były uwzględniane w przepisach o przedawnieniu. Stąd także wstrzymanie zakończenia biegu przedawnienia w razie śmierci wierzyciela czy dłużnika, tak by spadkobierca wierzyciela miał czas na ustalenie, że odziedziczył wierzytelność i powinien jej dochodzić albo żeby wierzyciel miał czas na ustalenie, kto odziedziczył dług po jego dłużniku. W pewnym stopniu funkcję ochronną wobec słabszych dłużników pełni zasada uwzględniania przez sąd upływu terminu przedawnienia z urzędu.

Czy proponowane stwierdzanie przedawnienia z urzędu przez sąd oraz rozszerzenie tej zasady na wszystkich słabszych pozwanych, czyli mniej doświadczonych i niereprezentowanych przez profesjonalnych pełnomocników, nie zachwieje równowagi pomiędzy wierzycielami i dłużnikami?

Ten mechanizm w projekcie został przyjęty uniwersalnie, dla wszystkich kategorii pozwanych. Przemawiają za tym zarówno względy praktyczne, dotyczące ekonomiki wymiaru sprawiedliwości, jak i słusznościowe, o których Pan wspomina. Nie wpływa to na równowagę między wierzycielem a dłużnikiem - w tej relacji nic się nie zmienia. Po upływie terminu przedawnienia roszczenia nie można dochodzić przed sądem. Różnica, o której mówimy, dotyczy tylko tego, czy sąd oddali powództwo, gdy stwierdzi upływ terminu, czy też będzie czekał na podniesienie przez pozwanego odpowiedniego zarzutu. Proszę zauważyć, że z punktu widzenia praw wierzyciela to jest różnica absolutnie nieistotna. On miał wyznaczony przez prawo czas na dochodzenie swojego roszczenia. Jeżeli w tym czasie tego nie zrobił, w dotychczasowym modelu może liczyć na szczęście polegające na tym, że pozwany nie będzie wiedział o przedawnieniu, nie zauważy upływu terminu itp. Tylko że to, czy wierzyciel szczęśliwie trafi na takiego dłużnika czy też nie to okoliczność czysto przypadkowa, która prawnie w ogóle nie powinna być istotna. Nie wyznacza ona poziomu równowagi między wierzycielem a dłużnikiem, raczej wprowadza do tej relacji element loterii. Niezbyt sprawiedliwy ani pożądany.

Czytaj: Przedawnienie z urzędu - nie tylko dla konsumentów>> 

Czy w tej sytuacji można powiedzieć, że model przedawnienia na zarzut, który kiedyś dominował, schodzi na margines? To właściwy i pożądany trend?

Tak, to trafne spostrzeżenie. Już jesteśmy w procesie odchodzenia od tego modelu, rozpoczętym nowelizacją kodeksu z 2018 r. Wtedy zróżnicowano sytuację pozwanych-konsumentów i pozostałych. W przypadku tych pierwszych upływ terminu przedawnienia uwzględnia się z urzędu, tych drugich - na zarzut. Komisja w projekcie idzie o krok dalej i uwzględnianie z urzędu przyjmuje jako uniwersalną zasadę. Jest to faktycznie odejście od wieloletniej tradycji, ale prawo musi zmieniać się, gdy zmieniają się warunki jego stosowania. Uwzględnianie przedawnienia na zarzut jest stanem ukształtowanym historycznie, częściowo z uwagi na quasi-procesowy charakter przedawnienia, które nie dotyczy „prawa jako takiego”, tylko możliwości dochodzenia go przed sądem, ale przede wszystkim ukształtowanym w określonych warunkach. Każda sprawa była indywidualna, sporów było relatywnie niewiele, stany faktyczne nie były bardzo skomplikowane, szerszy był zakres przymusu adwokackiego. Może też świadomość potrzeby i możliwość korzystania z zastępstwa procesowego były większe; nie jestem tego pewien. Na pewno w różnych okresach historycznych było z tym różnie. Dziś w każdym razie mamy do czynienia z milionami procesów cywilnych rocznie, cały czas niedostatecznym dostępem do pomocy prawnej, coraz bardziej skomplikowanymi stanami faktycznymi i coraz mniej zrozumiałym i jednoznacznym prawem, w którym czasem nawet profesjonalni pełnomocnicy się gubią. Oczekiwanie, że w takiej sytuacji pozwany powinien zorientować się, że roszczenie powoda jest przedawnione i wyrazić odpowiednio sformułowane stanowisko procesowe wydaje się wygórowane. Niektórzy pozwani, zwłaszcza reprezentowani profesjonalnie, będą w stanie to zrobić, inni nie. I wcale nie jest to związane wyłącznie ze statusem konsumenta (który - nie zapominajmy - wymaga, by powód był przedsiębiorcą). Te same problemy będzie miał pozwany nieprowadzący działalności gospodarczej w sprawie, która nie jest konsumencka, a nawet wielu z tych dwóch milionów jednoosobowych przedsiębiorców czy niewielkie osoby prawne - stowarzyszenia, fundacje. W efekcie zasada, w myśl której przedawnienie uwzględnia się na zarzut, chroni w praktyce bardziej pozwanych dysponujących większą wiedzą i środkami finansowymi niż tych, którzy nie mają takich zasobów. A jakie merytoryczne argumenty przemawiają za uwzględnianiem przedawnienia na zarzut? Tradycja nie jest argumentem merytorycznym. Innych nie widzę.  Nie zapominajmy też o organizacyjnym aspekcie całej sprawy. Sąd uwzględniający przedawnienie z urzędu zrobi to w miarę szybko, gdy tylko ustalone w sprawie fakty pozwolą mu stwierdzić, że termin upłynął. Nie będziemy - jako podatnicy - ponosili kosztów postępowań, w których przeprowadzono długie i skomplikowane postępowanie dowodowe, a po latach albo nawet w drugiej instancji pozwany zorientował się, że roszczenie powoda jest przedawnione. Takie sprawy najpewniej po prostu w ogóle nie trafią do sądu, co pozwoli przeznaczyć zasoby i wysiłki wymiaru sprawiedliwości na inne sprawy. Ten efekt był widoczny już po reformie z 2018 r., można spodziewać się go także teraz.   

 

 

 

 


 

Polecamy książki prawnicze

Przejdź do: Due diligence nieruchomości, Maciej Boryczko - otwiera się w nowym oknie
Nowość
Due diligence BORYCZKO RGB
8% Rabatu
Sprawdź
Cena promocyjna: 275,08 zł | Cena regularna: 299,00 zł
Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 209,30 zł