Bezpłatny e-book Doręczenia 2027. Praktyczny przewodnik dla profesjonalnych pełnomocników PISP, e-Doręczenia i korespondencja tradycyjna
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

E-areszt zamiast aresztu, a nie zamiast wolności

Ministerstwo Sprawiedliwości proponuje wprowadzenie nowego środka zapobiegawczego w postaci aresztu elektronicznego. To rozwiązanie, które może istotnie zmienić praktykę stosowania tymczasowego aresztowania w Polsce. Problem jednak w tym, że wiele zależy nie tyle od samego wprowadzenia nowego środka, ile od sposobu jego stosowania. Jeśli e-areszt będzie rzeczywistą alternatywą dla pobytu w areszcie śledczym, reforma może okazać się przełomowa. Jeśli natomiast stanie się kolejnym środkiem stosowanym wobec osób, które dotychczas pozostawałyby na wolności, osiągniemy skutek odwrotny do zamierzonego – pisze Mikołaj Kozak, adwokat, Kancelaria Kulpa Kozak Adwokaci i Radcowie Prawni.

Mikolaj Kozak 0002

Polski system środków zapobiegawczych ma zasadniczą wadę. Między tymczasowym aresztowaniem, polegającym na całkowitej izolacji podejrzanego, a środkami wolnościowymi istnieje bardzo duża przestrzeń, której ustawodawca dotychczas nie zagospodarował.

Czytaj: E-areszt potrzebny, ale problemów z nadużywaniem kar nie rozwiąże>>

Między aresztem a wolnością

Można zastosować dozór policji, poręczenie majątkowe, zakaz opuszczania kraju czy zakaz kontaktowania się z określonymi osobami. Można też – często bezzasadnie i nieadekwatnie do potrzeb postępowania - zdecydować o pozbawieniu człowieka wolności, często na wiele miesięcy, a niekiedy lat. Sądy robią to często automatycznie, dając „glejt” wnioskom prokuratorskim. Po krótkich posiedzeniach aresztowych, po pozornym zapoznaniu się z materiałem dowodowym.

Brakuje natomiast rozwiązania pośredniego, które pozwalałoby na pewne ograniczenie swobody podejrzanego, ale bez konieczności umieszczania go w areszcie śledczym.
Tę właśnie lukę mógłby wypełnić areszt elektroniczny. Wyobraźmy sobie podejrzanego, wobec którego sąd dostrzega rzeczywiste ryzyko ucieczki, ale nie ma podstaw do przyjęcia, że konieczne jest umieszczenie go w jednostce penitencjarnej. Zastosowanie elektronicznej kontroli miejsca pobytu mogłoby w wielu przypadkach wystarczająco zabezpieczyć prawidłowy tok postępowania.

Nie oznaczałoby to pełnej swobody. Podejrzany pozostawałby pod kontrolą, a naruszenie nałożonych obowiązków mogłoby skutkować zastosowaniem surowszego środka. Różnica byłaby jednak fundamentalna. Człowiek, wobec którego obowiązuje przecież domniemanie niewinności, nie musiałby, często długotrwale, przebywać w areszcie śledczym.

Tymczasowe aresztowanie, które przestało być wyjątkowe

Od lat obserwuję praktykę stosowania tymczasowego aresztowania w Polsce i nie mam wątpliwości, że środek ten jest rażąco nadużywany.

Istnieją oczywiście sprawy, w których izolacja podejrzanego jest konieczna. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, gdy zachodzi realna obawa matactwa, ucieczki czy popełnienia kolejnego poważnego przestępstwa. Problem w tym, że tymczasowe aresztowanie jest stosowane również w sprawach, w których rzeczywista potrzeba izolacji budzi bardzo poważne wątpliwości.
W praktyce wystarczy niekiedy wysokie zagrożenie karą, rozbudowany charakter postępowania i ogólnie sformułowana obawa utrudniania śledztwa. Podejrzany może mieć stałe miejsce zamieszkania, rodzinę, działalność zawodową, nie podejmować żadnych działań zmierzających do utrudniania postępowania, a mimo to trafić na wiele miesięcy do aresztu.

Co więcej, wraz z upływem czasu argumentacja uzasadniająca dalszą izolację nie zawsze staje się bardziej konkretna. W praktyce powtarzane są te same „argumenty”, które legły u podstaw pierwszego postanowienia. W ten sposób środek, który powinien mieć charakter absolutnie wyjątkowy, staje się niemal standardowym instrumentem prowadzenia niektórych postępowań.

Czytaj: MS chce wprowadzenia aresztu elektronicznego – projekt w opiniowaniu>>

Areszt w sprawie o faktury?

Problem nadużywania aresztu szczególnie wyraźnie widać w sprawach gospodarczych. W wielu postępowaniach dotyczących przestępstw podatkowych, oszustw gospodarczych czy nadużyć menedżerskich podstawowe znaczenie mają dowody z dokumentów. Faktury, umowy, przelewy bankowe, dokumentacja księgowa, korespondencja elektroniczna. Nierzadko są to tysiące dokumentów, które organy ścigania zabezpieczyły jeszcze przed przedstawieniem podejrzanemu zarzutów.

Postępowanie trwa następnie miesiącami albo latami. Biegli analizują dokumentację, administracja skarbowa dokonuje wyliczeń, prokuratura przesłuchuje kolejnych świadków.

I pojawia się zasadnicze pytanie: po co w tym czasie podejrzany ma przebywać w areszcie śledczym? Na co miałby wpływać? W jaki sposób miałby mataczyć? Jeżeli dokumenty zostały zabezpieczone, a nie wykazano konkretnego ryzyka wpływania na pozostałe dowody, to czemu właściwie ma służyć jego izolacja? Nie można oczywiście wykluczyć matactwa tylko dlatego, że sprawa ma charakter gospodarczy. Zdarzają się przecież próby wpływania na świadków, uzgadniania wersji wydarzeń czy ukrywania majątku.
Istnienie takiego ryzyka powinno jednak wynikać z konkretnych okoliczności, a nie z samego charakteru zarzucanego czynu. Tymczasem w praktyce zdarza się, że podejrzany przebywa w areszcie, choć zasadnicza część materiału dowodowego została już zabezpieczona, a postępowanie sprowadza się do wielomiesięcznej analizy dokumentów.

W takich sytuacjach areszt może nabierać charakteru wydobywczego. Staje się instrumentem presji, który ma skłonić podejrzanego do określonej postawy procesowej. A przecież tymczasowe aresztowanie nie służy do przyspieszania przyznania się do winy, uzyskiwania wyjaśnień ani nakłaniania podejrzanego do współpracy z organami ścigania.Jeżeli rzeczywiście istnieje potrzeba ograniczenia swobody przemieszczania się podejrzanego, e-areszt mógłby być rozwiązaniem znacznie bardziej proporcjonalnym.

 

Nowy środek nie może zastępować wolności

Wyobraźmy sobie, że do Kodeksu postępowania karnego zostaje wprowadzony areszt elektroniczny. Sądy otrzymają wówczas nowe narzędzie, które pozwala na kontrolowanie miejsca pobytu podejrzanego. W teorii wszystko wygląda znakomicie. W praktyce może się jednak okazać, że liczba klasycznych aresztów nie spadnie, natomiast e-areszt zacznie być stosowany wobec osób, wobec których wcześniej wystarczał dozór Policji albo poręczenie majątkowe.

Niepożądana byłaby sytuacja, w której zamiast ograniczać stosowanie środków izolacyjnych, zaczniemy po prostu zwiększać liczbę osób poddanych daleko idącej kontroli państwa. Sam fakt, że państwo dysponuje bardziej zaawansowanym narzędziem kontroli, nie oznacza przecież, że powinno z niego korzystać.

Elektroniczna kontrola nie może stać się sposobem na obchodzenie zasady proporcjonalności. Nie wystarczy przecież stwierdzić, że skoro podejrzany nie trafia do aresztu śledczego, to zastosowany środek jest łagodny. Przymusowe pozostawanie w określonym miejscu przez wiele miesięcy jest bardzo poważną ingerencją w życie człowieka. Może oznaczać niemożność wykonywania pracy, prowadzenia działalności gospodarczej czy realizowania obowiązków rodzinnych. A przynajmniej poważnie je utrudniać.

Szansa na rzeczywistą zmianę

Mimo tych wszystkich obaw jestem zdecydowanym zwolennikiem wprowadzenia aresztu elektronicznego do polskiego postępowania karnego. Może on wypełnić bardzo istotną lukę między klasycznym tymczasowym aresztowaniem a środkami wolnościowymi.

Z punktu widzenia podejrzanego różnica między pobytem w areszcie śledczym a pozostawaniem we własnym domu jest zasadnicza. Nawet jeśli w obu przypadkach jego swoboda jest istotnie ograniczona. Nie chodzi wyłącznie o warunki bytowe. Tymczasowe aresztowanie często oznacza zerwanie więzi zawodowych, utratę źródła dochodu, destabilizację życia rodzinnego, a w przypadku przedsiębiorców również poważne konsekwencje dla prowadzonych firm i zatrudnianych pracowników. Wszystko to dzieje się przed wydaniem prawomocnego wyroku skazującego.
Nowy środek mógłby ograniczyć te konsekwencje, nie pozbawiając organów procesowych możliwości skutecznego zabezpieczenia postępowania. Nie mam jednak złudzeń, że sama zmiana przepisów wystarczy. O powodzeniu reformy zdecyduje przede wszystkim praktyka sądów i prokuratur.

Jeżeli za kilka lat okaże się, że liczba osób przebywających w aresztach śledczych istotnie spadła, a e-areszt przejął część przypadków dotychczasowej izolacji, będzie można mówić o sukcesie. Jeżeli natomiast liczba tymczasowo aresztowanych pozostanie podobna, a dodatkowo tysiące osób zostaną objęte elektroniczną kontrolą, reforma okaże się porażką.

Wprowadzenie e-aresztu powinno być bowiem początkiem ograniczania nadmiernej represyjności postępowania karnego, a nie kolejnym etapem jej rozbudowy.

 

Polecamy książki prawnicze

Przejdź do: Due diligence nieruchomości, Maciej Boryczko - otwiera się w nowym oknie
Nowość
Due diligence BORYCZKO RGB
8% Rabatu
Sprawdź
Cena promocyjna: 275,08 zł | Cena regularna: 299,00 zł
Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 209,30 zł