Czwarty projekt na stole, a minister nadal prokuratorem generalnym
Prokuratorscy związkowcy przedstawili do publicznej debaty swój projekt Prawa o prokuraturze. To już czwarta regulacja, która jest na stole - jednym z jej głównych celów jest rozdzielenie funkcji prokuratora generalnego i ministra sprawiedliwości oraz zapewnienie prokuraturze autonomii budżetowej. I choć prokuratorzy akurat co do potrzeby takich rozwiązań są zgodni, mają wątpliwości, czy jest na nie szansa. Bo, jak podkreślają, politycy szybko zapominają o swoich obietnicach, a prokuraturę raczej wolą mieć pod swoją kontrolą.

Zaczęło się od tzw. szybkiego projektu nowelizacji Prawa o prokuraturze, który zakładał rozdzielenie funkcji i wybór prokuratora generalnego przez Sejm za zgodą Senatu. Mało tego, zakładał też możliwość odwołania prokuratora generalnego przez Sejm w określonych przypadkach. Utknął pod koniec stycznia 2025 r. na Komisji Prawniczej Rady Ministrów i nadal nic w tym zakresie się nie dzieje. We wrześniu br. do ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka trafił natomiast projekt Prawa o ustroju prokuratury, kompleksowy, ale zakładający także rozdzielenie funkcji. Prokurator generalny w tym przypadku miałby być wybierany przez Sejm (bezwzględną większością głosów), za zgodą Senatu, na sześcioletnią kadencję. Co istotne, trzech kandydatów na to stanowisko miałaby wyłonić i przedstawić marszałkowi Sejmu Krajowa Rada Prokuratury.
Czytaj: Odpłatne dyżury i więcej gwarancji dla prokuratorów - projekt>>
Zgodnie z projektem Komisji sami kandydaci na prokuratora generalnego mieliby być prokuratorami w stanie czynnym, z co najmniej 20-letnim stażem na stanowisku prokuratora lub sędziego, zajmującymi stanowisko prokuratora przez okres 10 lat bezpośrednio poprzedzających dzień zgłoszenia kandydatury, niekaranymi dyscyplinarnie, wobec których nie toczy się postępowanie o czyn zabroniony ścigany z oskarżenia publicznego. Po tym projekcie głośno zrobiło się o kolejnym, tym razem poselskim projekcie nowelizacji (m.in. współtworzyli go posłowie Polski 2050, druk 3366). I ponownie zakłada on rozdzielenie funkcji oraz wybór prokuratora generalnego przez Sejm, ale większością 3/5 głosów, spośród kandydatów zgłoszonych przez kluby poselskie i parlamentarne, zgromadzenia prokuratorów prokuratur regionalnych, samorządy adwokatów i radców prawnych oraz Radę Naukową Instytutu Nauk Prawnych Polskiej Akademii Nauk. Kandydaci muszą być prokuratorami w służbie czynnej, z co najmniej 10-letnim stażem pracy. Kadencja prokuratora generalnego ma trwać sześć lat. Teraz do projektów dołącza kolejny kompleksowy projekt Prawa o prokuraturze autorstwa Związku Zawodowego Prokuratorów i Pracowników Prokuratury RP.
Czytaj także: Pracowali nad nową ustawą o prokuraturze, odwołano ich z Komisji Kodyfikacyjnej>>
Prof. Karolina Kremens: Celem Prawa o ustroju prokuratury jest jej kompleksowa reforma>>
Sejm za zgodą Senatu powoła prokuratora generalnego? Może być problem z kandydatami>>
Mniej prokuratur okręgowych i rejonowych. Regionalne do likwidacji?>>
Sejm się nie dogada, prezydent wejdzie do gry?
Po pierwsze, w projekcie związkowców wskazano, że prokuraturę stanowią prokurator generalny, prokuratorzy powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury, prokuratorzy Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, zwanego dalej „Instytutem Pamięci Narodowej”, i prokuratorzy Prokuratury Europejskiej oraz że prokurator generalny jest naczelnym organem prokuratury. Nie ma za to prokuratora krajowego.
Zgodnie z proponowanym art. 13 prokuratora generalnego powołuje Sejm za zgodą Senatu spośród dwóch kandydatów przedstawionych Sejmowi przez Krajową Radę Prokuratury, w terminie 2 miesięcy od dnia ich przedstawienia. Taka uchwała ma być podejmowana większością 3/5 głosów ustawowej liczby posłów. Jest też zabezpieczenie na wypadek, gdyby nie udało się uzyskać konsensusu. Jeżeli prokurator generalny nie zostanie powołany przez Sejm za zgodą Senatu, do procedury wchodzi prezydent i to on go powołuje spośród tych samych kandydatów wskazanych przez Radę.
Zabezpieczenie przewiduje też projekt Komisji Kodyfikacyjnej. Zgodnie z nim, jeśli Senat nie wyrazi zgody na powołanie danego kandydata na prokuratora generalnego, Sejm będzie mógł w terminie 30 dni od dnia podjęcia przez Senat uchwały powołać na to stanowisko inną osobę spośród pozostałych kandydatów wyłonionych przez Krajową Radę Prokuratury. Jeśli takiej uchwały nie podejmie, KRP ponownie rozpocznie procedurę wyłaniania kolejnych kandydatów.
20 lat stażu - wymóg dla kandydatów
Związkowcy proponują też, by na stanowisko prokuratora generalnego mógł być powołany prokurator w stanie czynnym, z co najmniej 20-letnim stażem na stanowisku prokuratora w stanie czynnym, który w ciągu 10 lat bezpośrednio przed zgłoszeniem kandydatury do objęcia tego stanowiska nie wykonywał innego zawodu.
Jest także doprecyzowana cała procedura. Nie później niż sześć miesięcy przed upływem kadencji prokuratora generalnego albo nie później niż 14 dni od dnia jej wygaśnięcia marszałek Sejmu ma ogłaszać otwarcie konkursu na stanowisko prokuratora generalnego i publikować je w Monitorze Polskim oraz na stronie internetowej Prokuratury Generalnej. Samych kandydatów mieliby zgłaszać, w terminie 30 dni od dnia publikacji ogłoszenia i bezpośrednio do Krajowej Rady Prokuratury:
- zgromadzenie Prokuratury Generalnej,
- zgromadzenia prokuratur regionalnych,
- zgromadzenia prokuratur okręgowych,
- grupa 100 prokuratorów.
Następnie Krajowa Rada Prokuratury, po publicznym wysłuchaniu zgłoszonych kandydatów, wybierałaby spośród nich dwóch kandydatów na to stanowisko, w głosowaniu jawnym, bezwzględną większością głosów, przy obecności 2/3 wszystkich członków, i przedstawiała ich Sejmowi i Prezydentowi Rzeczypospolitej Polskiej nie później niż trzy miesiące przed upływem kadencji ustępującego prokuratora generalnego.
Kadencja prokuratora generalnego, według propozycji związkowców, miałaby trwać sześć lat, licząc od dnia złożenia ślubowania. Po upływie kadencji prokurator generalny pełniłby obowiązki do czasu objęcia stanowiska przez swojego następcę. A po zakończeniu kadencji mógłby przejść od razu w stan spoczynku, niezależnie od osiągniętego wieku.
Kiedy Sejm odwołałby prokuratora generalnego?
Projekt przewiduje również możliwość odwołania prokuratora generalnego przed upływem kadencji, jeśli ten:
- zrzekł się stanowiska prokuratora generalnego;
- stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków na skutek choroby lub utraty sił, stwierdzonej orzeczeniem lekarskim;
- został skazany prawomocnym wyrokiem sądu za popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego albo złożył niezgodne z prawdą oświadczenie lustracyjne, stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu;
- został prawomocnie ukarany karą dyscyplinarną inną niż upomnienie.
Przewidziano również, że w przypadku czasowej niemożności osobistego sprawowania urzędu przez prokuratora generalnego albo wygaśnięcia jego kadencji jego obowiązki pełni najstarszy wiekiem zastępca prokuratora generalnego, do czasu odpowiednio podjęcia przez prokuratora generalnego osobistego sprawowania urzędu albo objęcia stanowiska przez jego następcę.
Zgodnie z poselskim projektem Sejm mógłby odwołać prokuratora generalnego przed upływem kadencji, jeżeli:
- zrzekł się stanowiska;
- stał się trwale niezdolny do pełnienia obowiązków prokuratora generalnego na skutek choroby lub utraty sił, stwierdzonej orzeczeniem lekarskim;
- został skazany prawomocnym wyrokiem sądu za popełnienie przestępstwa lub przestępstwa skarbowego.
W takim przypadku jego obowiązki pełniłby prokurator krajowy do czasu objęcia stanowiska przez nowo powołanego prokuratora generalnego.
Projekt Komisji Kodyfikacyjnej idzie w tym samym kierunku, jeśli chodzi o przesłanki odwołania prokuratora generalnego. Zakłada równocześnie, że Sejm potrzebowałby zgody Senatu na odwołanie prokuratora generalnego w sytuacji, gdy ten sprzeniewierzył się „złożonemu ślubowaniu przez działania lub zaniechania, którymi rażąco lub uporczywie naruszył przyjęte na siebie zobowiązania, w szczególności naruszając przepisy Konstytucji i ustaw, prawa i wolności obywatelskie lub niezależność prokuratorów”. Taka uchwała musiałaby zostać podjęta większością co najmniej 3/5 głosów, w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Przysługiwałaby od niej skarga do Sądu Najwyższego.
Z rozdzielenia nic nie wyjdzie? Prokuratura dla polityków jak narzędzie
Związkowcy, pytani o szanse na rozdzielenie funkcji ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego, są sceptyczni.
Proszę to pytanie zadać panu premierowi. Jedno, co mogę powiedzieć, to to, że ja pamiętam 100 konkretów i w tych 100 konkretach było wskazanie o rozdzieleniu obu urzędów. Minęły trzy lata i nic w tej materii się nie zmieniło - mówi serwisowi Prawo.pl prokurator Jacek Skała, przewodniczący ZZPiPP RP. Przypomina też projekt rządowy, który nie wyszedł z prac rządowych.
Dodaje, że tu pojawia się smutna refleksja.
- Politycy, niezależnie od opcji, traktują prokuraturę jako narzędzie, jako zabawkę, narzędzie - to jest lepsze słowo - do eliminowania konkurencji politycznej. I tylko takie rozdzielenie, jakie my proponujemy, może ten proces przerwać. Bo on musi być przerwany. Dlatego dajemy nasz pomysł na stół, do dyskusji, także ugrupowaniom politycznym, by podjęto racjonalną decyzję - wskazuje.
W 2009 r. rozdzielono urzędy ministra sprawiedliwości i prokuratora generalnego i model zaczął funkcjonować. Do momentu nieszczęśliwego zdarzenia, gdy na konferencji prasowej w Poznaniu jeden z prokuratorów się postrzelił. Następnie zapadła decyzja o rozpoczęciu prac nad ponownym połączeniem urzędów, jeszcze gdy premierem był Donald Tusk. Skąd my to wiemy? Wiemy to z wywiadu, którego udzielił pan minister Michał Królikowski, podsekretarz stanu wówczas w Ministerstwie Sprawiedliwości. Potem się od tego nie odciął, ale były różne zawirowania, zmieniła się władza i dopiero wtedy do połączenia doszło - zaznacza prokurator Jacek Skała (ponownie połączono je 4 marca 2016 roku, już za czasów Zbigniewa Ziobry, czyli gdy władzę przejęło PiS - red.).
Szczegóły do dopracowania, rozdzielenie konieczne
Dr Piotr Turek, zastępca dyrektora Biura Prawnego ZZPiPP RP i jeden z autorów projektu, wskazuje, że zmiany są konieczne, bo prokuratura nie działa tak, jak działać powinna.
- Dotychczasowe próby jej naprawy nie powiodły się, dlatego posłuchajmy samych prokuratorów, bo chyba nikt lepiej nie wie, jak prokuratura powinna funkcjonować, niż właśnie oni. Skoro wszystkie środowiska prokuratorskie mówią jednym głosem, również nasze, że trzeba te urzędy rozdzielić, to szczegóły techniczne tego rozdzielenia są moim zdaniem drugorzędne. Dlatego od razu zapowiedzieliśmy, że naszego projektu nie uważamy za doskonałe i ostateczne dzieło, ale zachęcamy do debaty - zaznacza.
W jego ocenie wymóg 20 lat stażu pracy dla kandydata jest zasadny.
To jest taki staż i wiek prokuratora, kiedy jest on już w pełni dojrzałym, ukształtowanym fachowcem, z odpowiednim bagażem doświadczenia życiowego, i co istotne, po odbyciu kadencji prokuratora generalnego naturalnie jego służba prokuratorska będzie zmierzała ku końcowi - mówi. W jego ocenie ważniejsze w projekcie związkowym jest to, że stara się zapobiec klinczowi, czyli brakowi porozumienia w Sejmie. Zgodnie z naszą propozycją Sejm będzie miał dwa miesiące na zakończenie procedury wyboru prokuratora generalnego. Jeżeli w tym czasie się nie zmieści, to kompetencja powołania prokuratora generalnego przejdzie w ręce prezydenta i on spośród kandydatów, którzy już zostali przedstawieni Sejmowi, wybierze prokuratora generalnego - podsumowuje prokurator Piotr Turek.
.








