Webinar Pułapki zmiany powództwa i stron procesu – praktyka dla pełnomocników 24 listopada 2026 14:00
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

Ostateczność orzeczeń TK to nie pralnia bezprawia

Rząd rozpoczął publikowanie aktów wydawanych przez TK. Rodzi to pytanie o los orzeczeń TK, które w latach 2015-2026 nie były publikowane. Zasada jest prosta. Wyroki wydane przez TK muszą być publikowane. Jest to nakaz prawa. Orzeczenia wydane z udziałem tzw. dublera, a więc osoby nieuprawnionej do orzekania, nie mają statusu orzeczenia TK, a więc nie powinny być publikowane. Podstawą nie jest decyzja rządu, ale orzeczenia ETPCz i TSUE wiążące rząd na mocy Konstytucji RP – pisze prof. Michał Romanowski, adwokat w Romanowski i Wspólnicy. I dodaje, że Konstytucja chroni ostateczność orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego, przy czym ostateczność jest skutkiem istnienia orzeczenia TK, a nie źródłem jego istnienia.

michal romanowski

Problem jest bardziej złożony w związku z zawiadomieniem Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka (HFPCz) dotyczącym podejrzenia popełnienia przestępstw manipulowania składami orzekającymi w TK. Jeżeli potwierdziłoby się to, mielibyśmy do czynienia z sytuacją ustrojowo bezprecedensową. Dotyczyłaby ona systematycznego i trwającego 10 lat naruszania przez sędziów TK prawa obywatela do rozpoznania sprawy przez niezależny sąd konstytucyjny. Sędziowie nie mogą być dobierani do wyroków, które mają zapaść. Tu już dotykamy praktyk państw autorytarnych i totalitarnych. Nie taką przewidywalność orzeczeń sądów postuluje się w imię zasady pewności prawa. Każdy z takich przypadków powinien zostać zbadany indywidualnie przez prokuraturę, a następnie sąd karny, a zasadnicze stanowisko co do skutków ustrojowych wadliwości składu powinien zająć Trybunał Konstytucyjny. Istota problemu nie polega na tym, czy publikować orzeczenia TK, ale które orzeczenia są w sensie konstytucyjnym orzeczeniami TK oraz kto i w jakim trybie może o tym rozstrzygnąć.

Czytaj: Dajcie mi wyrok, a dobiorę sędziego TK>>

„Nowi” sędziowie porządkują Trybunał, a rząd nadal nie publikuje wyroków>>

„Nowi” sędziowie TK przyjęli „nowy” regulamin - mniej władzy dla prezesa, więcej dla sędziów?>>

Ostateczność nie jest sposobem na bezprawie

Orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego są ostateczne (art. 190 ust. 1 Konstytucji). Nie ma od nich apelacji. Roma locuta, causa finita. Ostateczność orzeczenia TK świadczy o bardzo silnej pozycji ustrojowej TK w interesie rządzonych jako sądu konstytucyjnego kontrolującego legalność działania władzy ustawodawczej i wykonawczej, w tym Prezydenta RP. Konstrukcja ostateczności orzeczeń TK nie może być jednak tarczą dla bezprawia. Manipulacja składami TK przez prezesa TK za aprobatą sędziów TK, którzy godzili się uczestniczyć w takich składach, jest świadomym łamaniem Konstytucji, obezwładnianiem Konstytucji przez sędziów TK! TK jako strażnik naszych wolności i praw został rozmontowywany przez samych sędziów TK na czele z prezesem TK. Niewyobrażalne stało się faktem. Prawo nie może milczeć. Prawo musi krzyczeć. Z art. 190 ust. 1 Konstytucji nie można wyprowadzać normy, która dopuszcza, aby bezprawie „odpowiadało” wyłącznie przed Bogiem i historią. Artykuł 190 ust. 1 Konstytucji wymaga wykładni w ramach wszystkich norm tworzących kontekst konstytucyjny określony w Preambule Konstytucji i funkcję sądu konstytucyjnego. Ostateczność orzeczeń TK służy realizacji prawa do rzetelnego sądu oraz efektywnej ochrony wolności i praw gwarantowanych przez Konstytucję. Sytuacja, w której znalazł się polski TK, a raczej polscy obywatele, przypomina dylemat, przed jakim stanął filozof prawa Gustav Radbruch: jak prawo powinno zareagować na bezprawne ustawy. Radbruch mierzył się z pytaniem, co jest prawem. Czy ustawa uchwalona przez większość parlamentarną jest zawsze prawem? Po doświadczeniach nazizmu Radbruch doszedł do wniosku, że nie każda ustawa jest prawem, ponieważ pewność prawa ma chronić rządzonych przed arbitralnością władzy. Jeżeli sędziego dobiera się do oczekiwanego wyroku, problem nie sprowadza się do uchybienia proceduralnego. Problem dotyczy czegoś znacznie bardziej podstawowego: czy sędzia doszedł do wyroku, czy wyrok doszedł do sędziego?

 

Ostateczność orzeczenia nie jest źródłem jego istnienia

W dyskusji o wadliwych składach TK mieszają się trzy różne problemy: wadliwość orzeczenia, możliwość jego wzruszenia oraz jego prawne istnienie. Wymagają one rozróżnienia. To, że orzeczenie jest wadliwe, nie oznacza automatycznie, że nie istnieje. Ale również to, że nie istnieje środek prawny pozwalający je wzruszyć, nie oznacza, że każda czynność dokonana pod nazwą „wyroku TK” korzysta automatycznie z ochrony art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Konstrukcja ostateczności orzeczenia TK odpowiada na pytanie, czy istniejące orzeczenie może zostać wzruszone. Nie rozstrzyga pytania pierwotnego (wcześniejszego): czy określony akt wydany przez sędziów TK zawsze i bezwzględnie uzyskuje status orzeczenia TK.

Prawo do sądu obejmuje także to, kto sądzi

W sprawie Xero Flor przeciwko Polsce ETPCz stwierdził naruszenie art. 6 ust. 1 EKPCz, uznając, że poważne nieprawidłowości dotyczące wyboru osoby zasiadającej w składzie TK spowodowały naruszenie prawa do „sądu ustanowionego ustawą”. Jest to ważne dla określenia statusu orzeczeń TK wydanych przez składy, które były dobierane pod kątem oczekiwanego orzeczenia. Standard „sądu ustanowionego ustawą” nie ogranicza się przecież do istnienia budynku, nazwy organu i formalnego aktu powołania. Dotyczy legalności ukształtowania organu, który ma wykonywać władzę sądzenia. Legalność składu sędziów TK, ale także SN, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych, nie jest technicznym dodatkiem do prawa do sądu. Jest jednym z fundamentalnych warunków istnienia sądu. Nie każdy sąd złożony z prawidłowo wybranych sędziów jest sądem. Na pojęcie sądu składa się bowiem niezawisłość sędziego, która z kolei stanowi warunek ukształtowania niezależnego sądu. Dobrze oddaje tę różnicę myśl prof. Timothy’ego Snydera, który w książce „O tyranii” daje radę, aby pamiętać o etyce zawodowej, ponieważ „Trudno jest zniszczyć państwo prawa bez prawników lub urządzić procesy pokazowe bez sędziów”. Bezradność w procesie wykładni prawa prowadząca do uznania za orzeczenia TK takich, do których zostali dobrani „właściwi” sędziowie TK, jest preludium do pokazowych procesów. Byłby to akt utraty wiary w rządy prawa jako rządy wartości. TSUE w sprawie Komisja przeciwko Polsce (C-448/23) w wyroku z 18 grudnia 2025 r. stwierdził m.in., że poważne nieprawidłowości dotyczące powołania trzech osób do TK oraz jego prezesa podważają status TK jako niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu prawa UE. Z tego wyroku wynika, że to, kto orzeka i na jakiej podstawie znalazł się w składzie, jest elementem konstrukcji sądu ustanowionego prawem, a więc prawa do rzetelnego procesu.

Gdzie zaczyna się sententia non existens

Prawo zna sytuacje, w których wada aktu jest tak fundamentalna, że nie chodzi już o wadliwe orzeczenie, lecz o akt nieistniejący. Koncepcję tę opisuje się formułą sententia non existens. Jest ona znana także prawu cywilnemu w ramach koncepcji odróżnienia czynności prawnych nieistniejących od czynności prawnych nieważnych. Koncepcja nieistniejących orzeczeń Izby Dyscyplinarnej SN była zasadniczą strategią, jaką przyjąłem reprezentując sędziów Pawła Juszczyna i Igora Tuleyi. Została ona zaakceptowana przez sądy. Niesporne jest, że korzystanie z tej koncepcji wymaga ostrożności, ponieważ może być ona wykorzystana w złej wierze przez polityków. Nie każda wadliwość składu musi powodować nieistnienie orzeczenia. Nie każdy błąd w wyznaczeniu sędziego odbiera rozstrzygnięciu status wyroku. Pytanie o sententia non existens staje się zasadne, gdy wada dotyka samej zdolności danego składu do działania jako sąd. Problem ten nabiera praktycznej doniosłości, gdy dotyka orzeczeń TK, SN i NSA, od których nie ma drogi odwoławczej. Chodzi o zidentyfikowanie przypadków, gdy dochodzi do wynaturzenia paremii Roma locuta, causa finita (Rzym przemówił, sprawa zakończona). Chodzi o zidentyfikowanie przypadków, w których nie przemówił Rzym, lecz jedynie pozór Rzymu, i w których mamy do czynienia z fałszywym niezależnym sądem i fałszywym niezawisłym sędzią. Chodzi o sytuację, gdy sposób ukształtowania składu nie jest przypadkowym naruszeniem procedury, ale świadomym mechanizmem dobierania sędziego, aby błyskawicznie wydał oczekiwany wyrok. 

Ostateczność nie może chronić manipulacji

Tu właśnie znajduje się granica, której w dyskusji o skutkach manipulowania składami TK nie wolno ominąć. Nie można powiedzieć: skoro mamy dokument nazwany wyrokiem TK, to na mocy art. 190 Konstytucji każde wcześniejsze naruszenie staje się prawnie obojętne. Byłoby to odwróceniem relacji między Konstytucją a TK. Wada składu wyznaczonego do wydania orzeczenia może osiągnąć taki poziom, przy którym pytanie o jego prawne istnienie staje się nie tylko dopuszczalne, lecz konieczne.

 

Ostateczność ma co najmniej dwa wymiary

Ostateczności orzeczeń TK trzeba bronić, aby TK mógł być bezpieczną przystanią dla nas przed bezprawiem władzy wykonawczej, w tym Prezydenta RP, oraz władzy ustawodawczej. Ale trzeba jej bronić także przed pokusą traktowania art. 190 ust. 1 Konstytucji RP jak konstytucyjnego alibi, które ma zalegalizować wszystko, co wydarzyło się wcześniej. Konstrukcja ostateczności orzeczeń TK nie może być pralnią bezprawia, tak jak prawo nie chroni prania brudnych pieniędzy. Ideał prawa, które każde pokolenie musi odkrywać, nie może przegrać z rzeczywistością napisanej przez polityków ustawy sprzecznej z prawem. Ideał prawa nie może przegrać z praktyką dobierania sędziów TK do wyroków, które mają zapaść. Nie zostaje się sędzią TK. Powierza się sędziom TK tymczasową opiekę nad instytucją zwaną Trybunałem Konstytucyjnym, która chroni rządzonych przed politykami. Sprawowanie tymczasowej opieki nad urzędem sędziego TK powinno być świętym obowiązkiem i zaszczytem, a nie instrumentem ochrony własnych interesów. Kryzys konstytucyjny, który rozpoczął się w Polsce po 2015 r., nie był serią pojedynczych naruszeń prawa. Osiągnął skalę pozwalającą mówić o systemowym naruszeniu porządku konstytucyjnego i demokratycznego. Jego konsekwencje wykroczyły daleko poza prawo. Zmieniły kulturę sprawowania władzy, stosunek do instytucji państwa i sposób rozumienia granic, których demokratyczna większość nie powinna przekraczać. Polska znalazła się w rezultacie w stanie, który politologia określa jako hybrydę demokracji i autorytaryzmu (hybrid regime), a co najmniej jako semi-democracy (półdemokracja). Ustrój państwa polskiego w latach 2015-2026 został zniszczony z udziałem prezesów i sędziów TK! Prawo to kontekst. Wykładnia art. 190 ust. 1 Konstytucji RP nie może być dokonywana w oderwaniu od kontekstu. To sędziowie TK są podlegli Konstytucji, a nie Konstytucja sędziom TK.

Polecamy książki prawnicze

Przejdź do: Due diligence nieruchomości, Maciej Boryczko - otwiera się w nowym oknie
Nowość
Due diligence BORYCZKO RGB
8% Rabatu
Sprawdź
Cena promocyjna: 275,08 zł | Cena regularna: 299,00 zł
Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 209,30 zł