Dajcie mi wyrok, a dobiorę sędziego TK
Najpierw wyrok, potem sędzia. Tak zaczyna się koniec sądu. Jeżeli skład orzekający można zmieniać pod oczekiwane rozstrzygnięcie, niezawisłość sędziego staje się dekoracją, a prawo do sądu fikcją. Sędzia ma dojść do wyroku. Nigdy wyrok do sędziego – pisze Michał Romanowski, adwokat w Romanowski i Wspólnicy. Dodając, że w debacie publicznej wokół TK i tzw. resetu konstytucyjnego, temat ten zdaje się umykać.

Zgodnie z informacją Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka (HFPCz) „15 września 2026 r. zostało wszczęte śledztwo w sprawie: dokonanego, w okresie od grudnia 2016 roku do grudnia 2024 roku w Warszawie w krótkich odstępach czasu, w wykonaniu z góry powziętego zamiaru, przez funkcjonariuszy publicznych - sędziów Trybunału Konstytucyjnego mających uprawnienia do wyznaczania składów orzekających, wielokrotnego przekroczenia uprawnień polegającego na bezprawnym wyznaczaniu lub zmianie, zarówno personalnej jak i ilościowej, składów orzekających w tym organie, z pominięciem ustawowych reguł wyznaczania tychże składów określonych w art. 38 ust.1 ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym, działając przy tym w celu osiągnięcia korzyści osobistej oraz korzyści osobistej osób powołanych wadliwie do składów tegoż Trybunału oraz rządzącej większości parlamentarnej, skutkujące utratą zdolności przez Trybunał Konstytucyjny do pełnienia funkcji niezależnego i bezstronnego organu kontroli konstytucyjnej, tj. o czyn z art. 231 par. 2 kk w zw. z art. 12 par. 1 kk.”. Według HFPCz tylko w latach 2015–2020 skład sędziowski TK zmieniono w 885 sprawach. HFPCz zidentyfikowała co najmniej 176 spraw, w których zmiana wynikała z innych powodów niż śmierć sędziego albo zakończenie jego kadencji. Nasuwają się dwa pytania: dlaczego zmieniano sędziego w konkretnej sprawie oraz dlaczego w miejsce jednego sędziego pojawiał się właśnie ten, a nie inny? W debacie publicznej wokół TK, kto ma rację oraz o tzw. resecie TK, temat ten zdaje się umykać. Sprawa przekracza granice debaty publicznej, gdzie każdy ma prawo mówić co mu się wydaje zapominając o faktach. Przeciętnie uważny obserwator tego co działo się w TK pod rządami Julii Przyłębskiej i Bogdana Święczkowskiego, za aprobatą większości sędziów TK wybranych przez większość parlamentarną w l. 2015-2023, może powziąć uzasadnioną wątpliwość czy śledztwo prokuratury nie powinno objąć dodatkowo lat 2025-2026. Jeżeli podejrzenia zostałyby potwierdzone, sprawy nie można zamknąć w pytaniu o odpowiedzialność karną osób zmieniających składy. Pojawia się problem znacznie poważniejszy: czy TK, w którym można dobierać sędziów do oczekiwanego rozstrzygnięcia, spełniał wymagania sądu konstytucyjnego? Wszak prawo to kontekst, a prawo do rzetelnego procesu jest fundamentalnym prawem człowieka w świetle art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka, prawem podstawowym obywatela UE w świetle art. 47 ust. 1 Karty Praw Podstawowych UE oraz prawem chronionym przez art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Bez gwarancji do rzetelnego procesu, Konstytucja RP, EKPCz i Karta Praw Podstawowych UE są świstkiem papieru. A papier wszystko wytrzyma.
Czytaj: HFPCz: W sprawie TK potrzebny reset konstytucyjny i sędziowie wybierani na nowych zasadach>>
HFPCz zawiadamia prokuratora generalnego ws. Julii Przyłębskiej; było sterowanie składami w TK?>>
Manipulowanie składami TK opisał sędzia TK Piotr Pszczółkowski
Problem manipulowania składami orzekającymi Trybunału nie jest wyłącznie oceną formułowaną przez krytyków TK. Mechanizm ten został opisany przez sędziego TK, Piotra Pszczółkowskiego wybranego przez większość parlamentarną Zjednoczonej Prawicy 2.12.2015 r. W zdaniu odrębnym do wyroku TK z 7.10. 2021 r. (K 3/21), stwierdził on wprost, „pomijanie części sędziów przy wyznaczaniu składów rozstrzygających wnioski o wyłączenie z orzekania sędziów nabrało już bowiem charakteru trwałego”. Nie była to przy tym ogólna ocena. Sędzia TK Pszczółkowski pokazał skalę tego zjawiska na konkretnych liczbach. W kilku analizowanych przez niego sprawach z lat 2020–2021 trzyosobowe składy TK rozpoznały 50 wniosków o wyłączenie sędziego. Pszczółkowski został wyznaczony do rozpoznania zaledwie dwóch z nich. W samej sprawie K 3/21 osiemnaście miejsc w sześciu składach trzyosobowych obsadzono przy udziale jedynie siedmiorga sędziów. Co więcej, troje z tych sędziów było jednocześnie objętych wnioskami, w których kwestionowano ich bezstronność. Konkluzja Pszczółkowskiego była jednoznaczna: „Jeżeli instytucja wyłączenia sędziego Trybunału ma być gwarancją bezstronności składu orzekającego, to wyznaczanie składów orzekających w sposób sprzeczny z art. 38 u.o.t.p.TK, z pomijaniem części sędziów TK, taką gwarancję niweczy”. Dwa lata później, w zdaniu odrębnym do wyroku z 11.12. 2023 r. (K 8/21), Piotr Pszczółkowski ponownie stwierdził, że pomijanie części sędziów przy wyznaczaniu składów: „nabrało już […] charakteru trwałego”, wskazując zarazem na sprzeczność tej praktyki z ustawowymi zasadami kształtowania składów.
TK jest agentem rządzonych, nie polityków
Manipulowanie składami sędziów TK jest szczególnie niebezpiecznym sposobem ingerencji w nasze wolności i prawa, ponieważ jest niewidoczne. Idea Hansa Kelsena sprzed ponad 100 lat stworzenia sądu konstytucyjnego wynikała z jego rozumienia Konstytucji i jej strażnika w postaci Sądu Konstytucyjnego jako systemu, w którym rząd, prezydent i większość parlamentarna podlega ograniczeniom. Konstytucja ma być bezpieczną przystanią dla ochrony naszej wolności od ingerencji władzy politycznej jak mamy żyć. Wszak każdy musi mieć prawo wybrać źle.
Prymitywizm przemocy bywa „subtelny”
Najbardziej prymitywna ingerencja w niezawisłość sędziego jest łatwa do rozpoznania. Ktoś dzwoni do sędziego. Wywiera presję. Grozi. Obiecuje korzyść. Mówi, jakiego rozstrzygnięcia oczekuje. Można działać subtelniej. Wystarczy wymienić jednego sędziego na drugiego albo zmienić liczebność składu w sposób wpływający na większość. Wtedy nie trzeba wpływać. Każdy sędzia może powiedzieć: „nikt nie mówił mi, jak mam głosować”. Jest to przy tym wersja optymistyczna, która nie zakłada, choć powinna, że są sędziowie (a są), którzy mylą służbę wobec osądzanych ze służalczością wobec polityków, którym zawdzięczają urząd sędziego lub dzięki którym chcą uzyskać korzyść osobistą w postaci awansu np. do TK, SN, NSA lub sądu wyższej instancji.
Słowacka lekcja
Istotę problemu ukazuje sprawa DMD Group, a.s. przeciwko Słowacji, rozstrzygnięta przez ETPCz 5.10.2010 r. Prezes słowackiego sądu, korzystając z uprawnień administracyjnych, przydzielił konkretną, istotną gospodarczo sprawę samemu sobie. Jeszcze tego samego dnia jako sędzia zakończył postępowanie rozstrzygnięciem niekorzystnym dla spółki. System rozdziału spraw pozostawiał mu szeroką swobodę dokonywania zmian. ETPCz uznał to za naruszenie prawa do sądu. ETPCz nie dowodził, że prezes otrzymał polecenie wydania konkretnego rozstrzygnięcia ani, że inny sędzia rozstrzygnąłby sprawę inaczej. ETPCz zakwestionował mechanizm pozwalający arbitralnie zdecydować, kto będzie sądził.
Prawo do sądu chroni uczciwość dojścia do wyroku
Artykuł 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 6 ust. 1 EKPCz i art. 47 ust. 1 Karty Praw Podstawowych UE wręcz „krzyczą” o sądzie niezależny i niezawisłym. Ów krzyk staje się niemy, jeżeli prezes TK dysponujący administracyjną władzą nad sądem może po wpłynięciu sprawy arbitralnie decydować kto ją rozpozna lub zmienić skład orzekający. Mylące jest sprowadzanie problemu do pytania, czy bez zmiany składu zapadłby inny wyrok. Tego najczęściej nie sposób udowodnić, bo dowód musiałby dotyczyć wyniku procesu, który nigdy się nie odbył. Prawo do sądu chroni uczciwość drogi prowadzącej do rezultatu jakim jest „Roma locuta causa finita”.
Granice tego co niedopuszczalne przesuwają się stopniowo
Prawo to kontekst. Marian Turski, przemawiając 27.01.2020 r. podczas obchodów 75. rocznicy wyzwolenia Auschwitz, przypominał, że „Auschwitz nie spadło z nieba”. Mówił o stopniowym procesie przesuwania granic, przyzwyczajaniu społeczeństwa do rzeczy, które wcześniej były nie do pomyślenia. Przypomniał XI przykazanie: „Nie bądź obojętny”. Nie chodzi o porównywanie współczesnej Polski z III Rzeszą. Byłoby to historycznie nieuprawnione. Chodzi o mechanizm, przed którym przestrzegał Marian Turski. Najpierw coś wydaje się niemożliwe. Później wyjątkowe. Następnie zostaje usprawiedliwione szczególną sytuacją. Wreszcie zaczynamy traktować to jako normalny element funkcjonowania państwa. W przypadki sądu chodzi o moment, w którym zmienia się logika sądzenia osądzanych. W państwie prawa istnieje najpierw niezależny sąd, a następnie pojawia się wynik sprawy. W modelu autorytarnym kolejność jest odwrócona. Najpierw pojawia się wynik oczekiwany przez władzę. Później organizuje się warunki instytucjonalne pozwalające taki wynik uzyskać. I właśnie dlatego kontrola nad tym, kto sądzi, musi w demokratycznym państwie prawa uruchamiać sygnały ostrzegawcze. Banalizacja nieuchronnie prowadzi do rezultatu, przed którym przestrzega Marian Turski. Mimo, iż współcześnie nadal dzieli ów rezultat ogromna historyczna i moralna odległość, nigdy nie wiemy jak „odległa” jest owa odległość.
Czy sędzia TK może nie wiedzieć, że jest dobierany, a nie losowany?
Jeżeli rzeczywiście dochodziło do manipulowania składami w TK, problem odpowiedzialności nie kończy się na osobie podejmującej decyzję o zmianie. Jest także sędzia, który wskutek tej decyzji pojawił się w konkretnym składzie. Sędzia TK nie jest bezwolnym wykonawcą decyzji prezesa TK. Sędzia wie, w jakiej sprawie orzeka. Wie również w jaki sposób skład został wyznaczony oraz czy był zmieniany. Sędzia TK nie może nie wiedzieć. Nie jest pionkiem na szachownicy, który ktoś przesuwa bez jego wiedzy.
Wolę Szekspira niż Carla Schmitta
Jeden z intelektualnych ojców europejskiego modelu sądownictwa konstytucyjnego, Hans Kelsen był pozytywistą prawniczym. Jego rozumowanie było formalne. Rolą Sądu Konstytucyjnego jest podporządkowanie Konstytucji rządu, parlamentu i prezydenta. W warunkach polskich w 2026 r. jakże współczesne jest starcie Kelsena z Carlem Schmittem o to kto jest strażnikiem Konstytucji. W ujęciu Schmitta prawdziwa natura suwerenności ujawnia się, gdy prawo nie potrafi samo rozstrzygnąć sytuacji kryzysowej i ktoś musi podjąć decyzję. Schmitt jako strażnika Konstytucji wskazywał Prezydenta Rzeszy. Kelsen odpowiadał, że gwarancji Konstytucji nie można powierzyć organowi, który sam uczestniczy w wykonywaniu władzy politycznej. Konstytucja potrzebuje strażnika dlatego, że nie można zakładać samoograniczenia władzy. Schmitt zarzucał liberalnemu parlamentaryzmowi, że jego ideał publicznej debaty i racjonalnego przekonywania przeciwnika nie odpowiada rzeczywistemu sposobowi działania polityki. Demokracja liberalna wybrała podejście Kelsena jako zgodne z ideą prymatu rządów prawa nad rządami ludzi. Prawnicy nakładają „kaganiec” prawa na polityków. Dlatego politycy stygmatyzują prawników walczących o rządy prawa nazywając ich politykami w togach. Każdy, kto chce zniszczyć państwo prawa, zaczyna od tych, którzy potrafią się prawem posłużyć przeciwko władzy. Szekspir wiedział o tym cztery wieki temu pisząc: „Pierwsze, co zrobimy, to zabijemy wszystkich prawników.” Nie jest to szyderstwo Szekspira z prawników. W sztuce Szekspira chodzi o ludzi planujących obalenie istniejącego porządku. Prawnicy, sądy, dokumenty i reguły prawa stoją im na przeszkodzie. Pozbycie się prawników staje się symbolem usunięcia tych, którzy bronią prawa przed bezprawiem władzy.







