Nowość dla adwokatów Cyfrowa Kancelaria Aplikacja do zarządzania kancelarią od Naczelnej Rady Adwokackiej  i Wolters Kluwer
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

Zdalne przesłuchanie świadka budzi wątpliwości

Zmiany projektowane w procedurze karnej zmierzają do lepszego uregulowania, ale też rozszerzenia pakietu czynności procesowych - w postępowaniu przygotowawczym i sądowym - możliwych do przeprowadzania w sposób zdalny. Celem jest usprawnienie postępowań i dotyczyć to ma także przesłuchiwania świadków. Propozycje przyjmowane są przez prawników z zainteresowaniem i nadzieją, ale wskazywane są też ich słabe elementy. A najbardziej zagrożenia dla zasady bezpośredniości oraz partycypacji stron w postępowaniu.

waga laptop
Źródło: iStock

Podlegający obecnie konsultacjom projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego przewiduje przeprowadzenie zmian procesu karnego (a w ślad za nim postępowania w sprawach o wykroczenia i postępowania wykonawczego), ukierunkowanych na całościowe ukształtowanie kwestii przeprowadzania czynności procesowych zdalnie w drodze wideokonferencji i zdalnego udziału w rozprawie i posiedzeniach. Jak podkreślają autorzy projektu, w obecnym stanie prawnym brakuje jednolitych i przejrzystych zasad dotyczących zdalnego przesłuchania świadków, biegłych oraz oskarżonych, co prowadzi do niejednolitej praktyki sądowej. Obecne przepisy nie uwzględniają też potrzeby zapewnienia odpowiednich warunków technicznych i lokalowych, ani nie przewidują mechanizmów kontroli rzetelności postępowania w przypadku udziału zdalnego.

Projektowany art. 177 k.p.k. przewiduje możliwość zdalnego przesłuchania świadka w postępowaniu przygotowawczym bez ograniczeń, a w postępowaniu sądowym z ważnej przyczyny i gdy nie sprzeciwiają się temu strony. Jest także zastrzeżenie, że niezależnie od tego, czy przesłuchanie świadka w postępowaniu sądowym w trybie zdalnym ma nastąpić z uwagi na ważne przyczyny, czy też wobec braku sprzeciwu stron, sąd podejmując decyzję w tym zakresie powinien zbadać, czy przeciwko przesłuchaniu w tym trybie nie przemawia wzgląd na prawidłowość postępowania oraz czy nie stwarza to ryzyka naruszenia rzetelności postępowania, w szczególności prawa do obrony.

Czytaj: Od 1 października 2029 r. pełnomocnik obowiązkowo będzie wnosił pisma przez portal sądowy>>

Usprawnienie postępowania, zagrożenie dla bezpośredniości

Przedstawione przez Ministerstwo Sprawiedliwości propozycje spotkały się generalnie z uznaniem. Instytucje, które przedstawiły już swoje opinie do projektu, wskazują, że jest to właściwa reakcja na zachodzące zmiany technologiczne i podkreślają jej znaczenia dla procesu usprawniania pracy organów ścigania i wymiaru sprawiedliwości. Zwracają jednak uwagę na zagrożenia mogące wynikać ze składania zeznań z dala od prokuratora czy sędziego i bez udziału innych stron postępowania. Na poważne wątpliwości w związku z projektowanym art. 177.1e k.p.k., w którym projektodawca rezygnuje z instytucjonalnych uwarunkowań przeprowadzenia czynności przesłuchania świadka (udział określonych osób, pozwalających na „urzędowy” nadzór nad organizacją i przebiegiem czynności przesłuchania w miejscu przebywania świadka) wskazuje Krajowa Rada Radców Prawnych.

W swojej opinii radcowie zauważają, że co prawda, projekt przewiduje, że ten tryb „samodzielnego” przesłuchania świadka możliwy jest w sytuacji, gdy nie zachodzi uzasadniona obawa wpływania na świadka lub ograniczenia w inny sposób jego swobody wypowiedzi (a także gdy nie ma wątpliwości co do możności ustalenia jego tożsamości), ale realne możliwości zweryfikowania, czy nie zachodzą zwłaszcza dwie pierwsze z wymienionych okoliczności, będą dla przesłuchującego sądu zazwyczaj znacznie utrudnione, szczególnie w zakresie korzystania przez świadka w trakcie składania zeznań z wcześniej przygotowanych materiałów. - Sama tylko konieczność zapewnienia przez świadka, że dysponuje on odpowiednimi warunkami technicznymi do niezakłóconego przeprowadzenia tej czynności, a w miejscu jego przebywania zapewnione będą odpowiednie warunki do przesłuchania tych obaw w żaden sposób nie rozwiewa – stwierdzono w opinii.

O wątpliwościach wśród profesjonalnych pełnomocników co do tego, czy sąd może właściwie ocenić zeznania świadka złożone online, mówi też Prawo.pl Paulina Polanowska, prawniczka z Działu Postępowań Spornych Kancelarii Kopeć Zaborowski Adwokaci i Radcowie Prawni.

 Świadek może przecież składać zeznania niesamodzielnie (w szczególności trudno jest ustalić czy w miejscu, w którym przebywa świadek, znajdują się również inne osoby) albo czytać gotowe kwestie z kartki czy choćby posiłkować się notatkami (fizycznymi czy nawet wyświetlanymi na ekranie jego komputera). Również sama ocena szczerości czy wiarygodności zeznań świadka poprzez obserwację jego mimiki i tonu głosu jest często ograniczona, z uwagi na np. niską jakość nagrania. Bywa również tak, że to pełnomocnik łączy się z sądem online, zaś warunki techniczne – po stronie sądu – nie pozwalają na to, aby pełnomocnik widział na swoim ekranie zeznającego świadka, tj. np. kamera w sądzie jest skierowana wyłącznie na sąd, a nie na świadka - zaznacza. 

Czytaj: Świadek chce być przesłuchany zdalnie? Strona będzie mogła się sprzeciwić>> 

Natomiast Sąd Najwyższy w swojej opinii zwraca uwagę, że w projekcie zasadnie przewidziano możliwość odstąpienia od wymogu asysty przedstawiciela organu procesowego dla osoby przesłuchiwanej, ale zaznacza, że jego konstrukcja wskazuje, że taka możliwość aktualizuje się wyłącznie w sytuacji, w której wnioskuje o to przesłuchiwany. - Warto byłoby jednak rozważyć przyznanie takiego uprawnienia także organowi z urzędu. W praktyce nie można bowiem wykluczyć zaistnienia, i to nierzadko, sytuacji, w których organ procesowy będzie mógł, po ocenie posiadanych informacji o osobie przesłuchiwanej, założyć, że nie będzie zachodziła uzasadniona obawa wpływania na nią lub ograniczenia w inny sposób jej swobody wypowiedzi ani wątpliwość co do możności ustalenia jej tożsamości – czytamy w opinii SN.

Ograniczenie partycypacji stron w czynnościach

Także zdaniem zastępcy Rzecznika Praw Obywatelskich Stanisława Trociuka, zaproponowane zmiany budzą zastrzeżenia. A największe to, że projektodawca zakłada, że przesłuchanie świadka w tej formie w postępowaniu przygotowawczym nie pozostaje w znaczącej kolizji z zasadami bezpośredniości i kontradyktoryjności. - Powraca bowiem w tym miejscu postulat umożliwienia stronom, obrońcom i pełnomocnikom zdalnego udziału w czynnościach postępowania przygotowawczego. Chociaż projektowane przepisy pozwalają na przesłuchanie świadka przy użyciu odpowiednich urządzeń technicznych w postępowaniu przygotowawczym, to nie wskazują jednak, w jakim miejscu w czasie przesłuchania znajdują się strony, obrońcy i pełnomocnicy, co wskazywałoby nadal na ich udział w siedzibie organu przeprowadzającego czynność – zauważa zastępca RPO. I podkreśla, że udział w czynnościach procesowych śledztwa albo dochodzenia jest istotny z punktu widzenia znaczącego oddziaływania materiałów zgromadzonych w postępowaniu przygotowawczym na późniejsze postępowanie jurysdykcyjne.

- Z uwagi na charakter postępowania karnego, w tym obowiązującą w procesie karnym zasadę bezpośredniości, możliwość prowadzenia rozpraw i posiedzeń zdalnie, jak również prowadzenie czynności procesowych w drodze wideokonferencji, powinny być regulowane jako wyjątek od ogólnej reguły bezpośredniego udziału stron w czynnościach procesowych – twierdzi sędzia Maciej Kawałko, zastępca przewodniczącego II Wydziału Karnego Sądu Apelacyjnego w Szczecinie. I dodaje, że dlatego zdalne zeznania powinny być stosowane tylko z inicjatywy i potrzeby organu procesowego, nie zaś stron czy uczestników postępowania. 

 Jak uczy doświadczenie, nierzadko roszczeniowa postawa stron, zwłaszcza oskarżonych (też skazanych), może skutkować szerokim postulowaniem przeprowadzenia rozpraw i posiedzeń zdalnie, a czynności procesowych w drodze wideokonferencji, nawet motywowanym jedynie wygodą wnoszącego o taki tryb procedowania, nie zaś rzeczywistymi trudnościami doniosłej wagi procesowej – uważa sędzia. 

Czytaj: Rozprawa zdalna, czyli klient w więzieniu, a obrońca w kancelarii>> 

Zasada bezpośredniości ważna w postępowaniu przygotowawczym

Także z prokuratury napływają uwagi dotyczące zagrożeń dla zasady bezpośredniości postępowania. Np. Magdalena Bukowska, z-ca prokuratora regionalnego w Szczecinie wskazała, że w trakcie zbierania w opinii o projekcie zgłoszona została uwaga, że także na etapie postępowania przygotowawczego, a nie wyłącznie sądowego, znaczącą rolę odgrywa zasada bezpośredniości, z którą wiąże się między innymi możliwość obserwowania i odnotowania zachowania i reakcji świadka podczas czynności procesowej, a także wyeliminowania udziału osób postronnych, czego nie umożliwia przeprowadzenie przesłuchania świadka w drodze wideokonferencji. Natomiast szef Prokuratury Regionalnej w Katowicach szef Jakub Cema nie widzi aż tak mocno tego problemu. W swojej opinii stwierdził, że za niezrozumiałe uznaje proponowane obostrzenia w przesłuchiwaniu świadków na odległość przez sąd, względem rozwiązań przyjętych w postępowaniu przygotowawczym.

  W tym zakresie w uzasadnieniu projektu z 7 sierpnia 2026 roku podniesiono, że zmierzać to ma do wzmocnienia zasady bezpośredniości w postępowaniu sądowym, choć zwraca uwagę, że czy to na odległość, czy też w sali sądowej nadal czynność odbywa się bezpośrednio przed sądem i obecnymi na rozprawie stronami. Wykonanie zatem czynności na odległość nie ma charakteru odtwórczego i w żaden sposób nie narusza zasady bezpośredniości w postępowaniu sądowym, a nawet jej w żaden sposób nie osłabia – stwierdza.

Jak okazać i doręczyć świadkowi dokument?

O tym, jakie wyzwania stają w tym kontekście przed sądami i stronami postępowań mówił podczas niedawnego II Kongresu Prawa Procesowego adwokat Marcin Wolski, prowadzący praktykę w Częstochowie, Krakowie i Warszawie. Otóż podczas rozprawy, w której on i trzej świadkowie uczestniczyli akurat stacjonarnie, chciał okazać świadkom dowód w postaci dokumentu. Jednak pełnomocnik strony przeciwnej uczestniczył w tej rozprawie zdalnie i pojawił się problem, jak on ma się zapoznać z tym dokumentem. Ponieważ sąd uznał, że musi on otrzymać ten dokument w formie fizycznej poza rozprawą, świadkom on nie może być okazany i przesłuchanie ich odłożono na inny termin. Gdyby pełnomocnik był na sali, a zdalnie zeznawałby któryś ze świadków, problem byłby taki sam. - Co istotne, był to krótki dokument, ale gdyby on był bardziej obszerny, problem byłby jeszcze większy – podkreśla adwokat. I dodaje, że był to kłopot, dla którego podczas rozprawy nie znaleziono kompromisowego rozwiązania.

– Ja nie chcę jakoś jednoznacznie stawać po stronie zdalnego czy bezpośredniego uczestnictwa w rozprawie, ale skoro od dawna umożliwiany, a nawet preferowany jest udział zdalny, to trzeba widzieć też takie problemy i szukać dla nich rozwiązań – ocenia mec. Wolski.

 

Polecamy książki prawnicze

Przejdź do: Due diligence nieruchomości, Maciej Boryczko - otwiera się w nowym oknie
Nowość
Due diligence BORYCZKO RGB
8% Rabatu
Sprawdź
Cena promocyjna: 275,08 zł | Cena regularna: 299,00 zł
Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 209,30 zł