Bezpłatny e-book Doręczenia 2027. Praktyczny przewodnik dla profesjonalnych pełnomocników PISP, e-Doręczenia i korespondencja tradycyjna
Włącz wersję kontrastową
Zmień język strony
Prawo.pl

E-areszt potrzebny, ale problemów z nadużywaniem kar nie rozwiąże

Areszty są problemem systemowym w Polsce, więc Ministerstwo Sprawiedliwości proponuje lekarstwo w postaci aresztu elektronicznego. Projekt jest już w opiniowaniu. Karniści nie mają wątpliwości, że takie rozwiązanie jest potrzebne, bo sąd powinien mieć do dyspozycji środek pośredni między dozorem a aresztem. Dostrzegają jednak w propozycjach mankamenty i podkreślają, że nowe narzędzie nie będzie stosowane w każdej sprawie ani też nie rozwiąże problemu nadużywania tymczasowego aresztowania, a miarą sukcesu będzie liczba aresztów zastąpionych przez nowy środek.

mlotek kajdanki laptop
Źródło: iStock

Projekt nowelizacji Kodeksu postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (UD256) trafił już do opiniowania. Oparty jest na projekcie przygotowanym przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Karnego, która przy jego opracowaniu współpracowała z przedstawicielami Służby Więziennej. Jak wskazano w uzasadnieniu projektu Komisji, prace nad projektem wprowadzenia do katalogu środków zapobiegawczych aresztu elektronicznego rozpoczęto po przyjęciu założenia, że w Polsce zbyt często i długotrwale stosowany jest środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania.

Czytaj: MS chce wprowadzenia aresztu elektronicznego – projekt w opiniowaniu>>

Co zakładają zmiany?

Zgodnie z projektem środek zapobiegawczy w postaci aresztu elektronicznego będzie mógł być stosowany na dwóch etapach postępowania, ale zawsze będzie się z nim wiązało tymczasowe aresztowanie. Po pierwsze, sąd będzie mógł zastosować areszt elektroniczny, gdy prokurator wnioskuje w początkowej fazie postępowania przygotowawczego o zastosowanie tymczasowego aresztowania albo tymczasowego aresztowania z możliwością zmiany na areszt elektroniczny. Po drugie, w dalszej fazie postępowania karnego wobec osoby, która już przebywa w areszcie śledczym, a dalsze stosowanie tymczasowego aresztowania nie jest konieczne.

Innymi słowy, prokurator będzie mógł wystąpić do sądu z wnioskiem o zastosowanie tymczasowego aresztowania albo tymczasowego aresztowania z możliwością zmiany na areszt elektroniczny.

- Ten ostatni schemat zastosowania projektowanego środka zapobiegawczego łączy się głównie z sytuacją procesową, gdy niezbędne jest przykładowo dokończenie wyjaśnień podejrzanego, weryfikacja dowodowa przedstawionej przez niego wersji przebiegu zdarzenia czy też umożliwienie wykonania innego deklarowanego środka zapobiegawczego, który zostanie oceniony jako wystarczający na danym etapie postępowania - wskazano.

Prokurator będzie zobligowany we wniosku wskazać na duże prawdopodobieństwo popełnienia przestępstwa, okoliczności przemawiające za istnieniem zagrożeń dla prawidłowego toku postępowania lub możliwością popełnienia nowego, ciężkiego przestępstwa oraz określoną podstawę stosowania tego środka zapobiegawczego i konieczność jego stosowania. Będzie musiał też wyjaśnić, dlaczego uznał za konieczne zastosowanie aresztu, a nie aresztu elektronicznego lub innego środka zapobiegawczego.

Co więcej, sąd w przypadku zastosowania tymczasowego aresztowania będzie musiał wyjaśnić, dlaczego nie uznano za wystarczające zastosowania innego środka zapobiegawczego, w szczególności dlaczego nie jest wystarczające zastosowanie aresztu elektronicznego.

W postępowaniach przygotowawczych tymczasowe aresztowanie albo tymczasowe aresztowanie z możliwością zmiany na areszt elektroniczny będzie stosował, na wniosek prokuratora, sąd rejonowy, w którego okręgu prowadzi się postępowanie, a w wypadkach niecierpiących zwłoki także inny sąd rejonowy. Po wniesieniu aktu oskarżenia tymczasowe aresztowanie albo areszt elektroniczny będzie stosował sąd, przed którym sprawa się toczy.

E-areszt pod określonymi warunkami

Rozpoznając wniosek prokuratora o zastosowanie tymczasowego aresztowania albo tymczasowego aresztowania z możliwością zmiany na areszt elektroniczny, sąd będzie mógł, tak jak dotychczas, odmówić zastosowania tymczasowego aresztowania, zastosować tymczasowe aresztowanie na dotychczasowych zasadach albo, zgodnie z projektowanym art. 257 par. 1a k.p.k., stosując tymczasowe aresztowanie, będzie mógł zastrzec, że środek ten ulegnie zmianie na areszt elektroniczny z dniem, w którym wobec oskarżonego zostaną uruchomione środki techniczne niezbędne do wykonywania aresztu elektronicznego, pod warunkiem że spełnione zostaną określone warunki.

O jakie warunki chodzi? Przede wszystkim osoba nim objęta będzie musiała wyrazić zgodę, a dodatkowo:

  1. będzie musiała dysponować odpowiednim miejscem pobytu na czas stosowania aresztu elektronicznego;
  2. osoby pełnoletnie zamieszkujące wspólnie z nią będą musiały wyrazić zgodę obejmującą rozpoczęcie stosowania aresztu elektronicznego, a także umożliwienie podmiotowi dozorującemu przeprowadzania czynności kontrolnych;
  3. wykonywaniu aresztu elektronicznego nie będą mogły stać na przeszkodzie warunki techniczne.

Sąd będzie mógł też zastosować areszt elektroniczny pomimo braku zgody współmieszkańców, „jeżeli wykonanie aresztu elektronicznego w sposób oczywisty nie wiąże się z nadmiernymi trudnościami dla osoby, która takiej zgody nie wyraziła, i narusza jej prywatność jedynie w nieznacznym stopniu”.

Areszt elektroniczny będzie trwał przez całą dobę, ale sąd będzie mógł określić przedziały czasu w ciągu doby i w poszczególnych dniach tygodnia, w których oskarżony ma prawo oddalić się z miejsca wykonywania tego środka, uwzględniając, jak wskazano, potrzebę realizacji przysługujących mu praw (chyba że zabezpieczenie prawidłowego toku postępowania wymaga, aby oskarżony przebywał w miejscu wykonywania środka zapobiegawczego bez oddalania się). W myśl projektowanych przepisów okres, w którym oskarżony będzie miał prawo oddalić się z miejsca wykonywania aresztu elektronicznego, nie będzie mógł przekraczać trzech godzin dziennie w okresie pierwszych sześciu miesięcy.

Miarą sukcesu nie liczba nadajników, a zastępowanie aresztu

Mikołaj Kozak, adwokat z Kancelarii Kulpa Kozak Adwokaci i Radcowie Prawni, podkreśla, że takie rozwiązanie jest potrzebne, ponieważ tymczasowe aresztowanie jest w Polsce nadużywane systemowo.

E-areszt może być rozsądnym pomostem pomiędzy pełną izolacją a środkami wolnościowymi. Najważniejsze jednak, żeby zastępował klasyczny areszt, a nie rozszerzał kontrolę na osoby, które obecnie w ogóle nie zostałyby pozbawione wolności i wobec których stosowano by środki wolnościowe - mówi.

Także adwokat Paweł Dziekański z Zakładu Prawa Karnego Instytutu Nauk Prawnych PAN, kancelaria Dziekański Chowaniec Ajs, uważa, że areszt elektroniczny jest potrzebny.

- Sąd powinien mieć do dyspozycji środek pośredni między dozorem Policji a umieszczeniem człowieka w areszcie śledczym. Jeżeli prawidłowy przebieg postępowania można zabezpieczyć obowiązkiem pozostawania w domu, kontrolą elektroniczną i dodatkowymi zakazami, nie ma powodu sięgać po bardziej dolegliwą izolację - mówi i dodaje, że nie jest to jednak rozwiązanie dla każdej sprawy ani sposób na automatyczne usunięcie wieloletniego, systemowego problemu nadużywania tymczasowego aresztowania.

Podkreśla, że nadal wymagane są zmiany postulowane przez naukę i praktykę od wielu lat.

- Warunkiem powodzenia aresztu elektronicznego będzie stosowanie go zamiast pobytu w areszcie śledczym, a nie wobec osób, w przypadku których wystarczyłby dozór policji lub inny łagodniejszy środek. Miarą sukcesu nie będzie liczba założonych nadajników, lecz liczba dni, których ludzie nie musieli spędzić w aresztach śledczych. Po wprowadzeniu tej instytucji trzeba będzie monitorować, czy rzeczywiście zastępuje ona izolację, a nie prowadzi do poszerzania zakresu kontroli nad osobami, które mogłyby odpowiadać z wolnej stopy (takie ryzyko trzeba będzie mieć na uwadze i obserwować) - zaznacza Dziekański.

W projekcie mankamenty? Limit trzech godzin może być rygorystyczny

Mecenas Kozak podkreśla, że limit trzech godzin poza miejscem zamieszkania jest z pewnością lepszy niż „klasyczny areszt”, ale trzeba rozważyć, czy nie jest on zbyt rygorystyczny.

Warunki muszą być przy tym jasne, wykonalne i nie mogą tworzyć pułapek prowadzących automatycznie do osadzenia w areszcie. E-areszt nie eliminuje sam w sobie ryzyka matactwa, bo kontroluje miejsce pobytu, a nie wszystkie kontakty podejrzanego. Może być jednak łączony z zakazem kontaktowania się ze świadkami i innymi obowiązkami. Przede wszystkim obawa matactwa musi wynikać z konkretnych faktów, a nie z procesowego automatyzmu. Biorąc pod uwagę automatyzm w stosowaniu najsurowszego środka zapobiegawczego, każda forma liberalizacji w tym zakresie, tak jak ta omawiana, jest krokiem w dobrą stronę - zaznacza.

Mec. Dziekański uważa, że rygor dotyczący możliwości przebywania poza miejscem zamieszkania powinien odpowiadać konkretnym zagrożeniom dla postępowania oraz indywidualnej sytuacji.

- Trzy godziny mogą nie wystarczać na leczenie, dojazdy czy wykonywanie pracy, a utrata źródła utrzymania osłabia jedną z podstawowych zalet pozostawienia człowieka poza aresztem śledczym. Opowiadałbym się za większą możliwością indywidualnego określania harmonogramu przez sąd, z obowiązkiem uzasadnienia szczególnie surowych ograniczeń - podkreśla.

Mówiąc o mankamentach, zwraca też uwagę, że przyjęty model zakłada poprzedzenie aresztu elektronicznego tymczasowym aresztowaniem.

W postępowaniu przygotowawczym sąd będzie mógł zastosować tymczasowe aresztowanie z zastrzeżeniem późniejszej zmiany na areszt elektroniczny, po spełnieniu określonych warunków. Uzasadnieniem tego rozwiązania jest konieczność sprawdzenia lokalu, warunków technicznych oraz uzyskania wymaganych zgód. Oznacza to, że nowa instytucja jest projektowana w dużej mierze jako droga wyjścia z aresztu śledczego, a nie jako alternatywa pozwalająca całkowicie uniknąć osadzenia. Konieczność sprawdzenia warunków wykonywania środka jest zrozumiała. Nie powinna jednak sama w sobie przesądzać o potrzebie umieszczenia człowieka w areszcie śledczym - mówi.

Dwa lata przejściowe – e-areszt tylko w postępowaniu sądowym

Adwokat zwraca również uwagę, że przez pierwsze dwa lata od wejścia ustawy w życie areszt elektroniczny będzie dopuszczalny wyłącznie w postępowaniu sądowym, co wynika z art. 49 projektu.

Sama ustawa ma wejść w życie po sześciu miesiącach od ogłoszenia, zgodnie z art. 50. Odroczenie możliwości stosowania nowego środka w śledztwach i dochodzeniach uzasadniono potrzebą przygotowania systemów teleinformatycznych prokuratury. Początkowo reforma nie będzie więc alternatywą przy pierwszych decyzjach o zastosowaniu tymczasowego aresztowania w postępowaniu przygotowawczym. Nie oznacza to, że wcześniej nie przyniesie żadnych korzyści, ale jej oddziaływanie będzie istotnie ograniczone. Tymczasem problem nadużywania tymczasowego aresztowania jest pilny i czeka na rozwiązanie od wielu lat. W projekcie brakuje również wyraźnego określenia maksymalnego łącznego czasu stosowania aresztu elektronicznego. Opowiadam się za wprowadzeniem ustawowego limitu, z bardzo wąskim trybem wyjątkowego przedłużenia. Analogicznego uporządkowania wymagają, moim zdaniem, granice czasowe stosowania tymczasowego aresztowania - zaznacza Dziekański.

Jego zastrzeżenia budzą także regulacje dotyczące domowników.

Ich ochrona powinna zostać wzmocniona. Wątpliwości mam również co do przelicznika zaliczania aresztu elektronicznego na poczet kary pozbawienia wolności oraz projektowanego art. 253a k.p.k., dotyczącego określania, w jakim zakresie uznaje się ten środek za wykonany w razie uchylania się od niego skutkującego zastosowaniem tymczasowego aresztowania. Przepisy te powinny precyzyjnie chronić przed uznaniowym pomijaniem okresów, w których oskarżony rzeczywiście podporządkowywał się ograniczeniom - podsumowuje mecenas.

 

Polecamy książki prawnicze

Przejdź do: Due diligence nieruchomości, Maciej Boryczko - otwiera się w nowym oknie
Nowość
Due diligence BORYCZKO RGB
8% Rabatu
Sprawdź
Cena promocyjna: 275,08 zł | Cena regularna: 299,00 zł
Najniższa cena w ostatnich 30 dniach: 209,30 zł