Mec. Sobolewski: „Gabinetowe” orzekanie można zablokować, ale uwaga na pułapkę
Rozpatrywanie sporów cywilnych na niejawnych posiedzeniach niewątpliwie usprawnia postępowania, ale nie zawsze jest korzystne dla stron – twierdzi adwokat Sławomir Sobolewski, prowadzący kancelarię w Krakowie. I wskazuje, że można się przed tym obronić, ale regulujący to przepis jest swego rodzaju pułapką, bo przewiduje jedynie prawo do wnioskowania o wysłuchanie na rozprawie, co nie musi oznaczać obowiązku przeprowadzenia przez sąd pełnej rozprawy.

Krzysztof Sobczak: W ostatnich latach w sądach bardzo spopularyzowały się postępowania cywilne bez rozprawy. Argumentem za stosowaniem tej formy jest szybsze i sprawniejsze rozpatrywanie spraw, ale dla uczestników takich postępowań nie musi to oznaczać więcej sprawiedliwości. Można skutecznie temu zapobiegać?
Sławomir Sobolewski: Można, ale nie zawsze musi to być skuteczne. Aktualny art. 148(1) par. 1 k.p.c mówi, że „Sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy pozwany uznał powództwo lub gdy po złożeniu przez strony pism procesowych i dokumentów, w tym również po wniesieniu zarzutów lub sprzeciwu od nakazu zapłaty albo sprzeciwu od wyroku zaocznego, sąd uzna - mając na względzie całokształt przytoczonych twierdzeń i zgłoszonych wniosków dowodowych - że przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne”. Przepis ten jest łagodzony przez art. 148(1) par. 3 k.p.c, zgodnie z którym „Przepisu par. 1 nie stosuje się, jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o wysłuchanie jej na rozprawie albo przepis szczególny przewiduje taki obowiązek, chyba że pozwany uznał powództwo”. Ale co ciekawe, ustawodawca posłużył się tu sformułowaniem o „wysłuchaniu na rozprawie”, a nie o „przeprowadzeniu rozprawy”. No i problem polega na tym, że osoby występujące bez profesjonalnego pełnomocnika mogą nie rozpoznać tej różnicy. Sąd ma przez to otwartą drogę do wąskiego traktowania takiego wniosku, wyłącznie jako żądania przeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron na podstawie art. 299 k.p.c. Natomiast jeżeli skład orzekający uzna taki dowód za zbędny, i tak nie wyznaczy rozprawy.
Zobacz procedurę w LEX: Wydanie wyroku na posiedzeniu niejawnym >
Czytaj: Nie tylko e-doręczenia - od soboty w sprawach cywilnych posiedzenia niejawne i jednoosobowe składy>>
Zawsze tak było, czy dopiero od zmian w prowadzonych w czasie pandemii Covid-19 i nowelizacji procedury w 2023 roku?
Historycznie strona mogła znacznie łatwiej wymusić "tryb jawny". Wystarczyło, że na mocy dawnego art. 148(1) par. 3 k.p.c złożyła w pierwszym piśmie procesowym wniosek o przeprowadzenie rozprawy. Dawny przepis stanowił : „Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym jest niedopuszczalne, jeżeli strona w pierwszym piśmie procesowym złożyła wniosek o przeprowadzenie rozprawy, chyba że pozwany uznał powództwo”. Aczkolwiek wówczas pełnomocnicy standardowo umieszczali takie formułki w pierwszych pismach. Obecnie w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu uproszczonym, w których wartość przedmiotu sporu nie przekracza 4000 zł, zgodnie z art. 505(1a) k.p.c. w ogóle nie stosuje się przepisu art. 148(1) par. 3 k.p.c. W rezultacie wniosek o wysłuchanie strony na rozprawie nie wiąże sędziego. Kolejną furtką do niejawności jest posiedzenie przygotowawcze. Zgodnie z art. 205(5) par. 1(1) k.p.c, nawet przy złożonym wniosku z art. 148(1) par. 3 k.p.c, jeżeli podczas posiedzenia przygotowawczego nie udało się rozwiązać sporu, a zachodzą przesłanki z art. 148(1) par. 1 k.p.c, przewodniczący może skierować sprawę na posiedzenie niejawne i w tym wypadku uprawnienie blokujące z art. 148(1) par. 3 k.p.c również zostaje wyłączone. Następne ułatwienie dotyczy postępowania dowodowego. Kiedyś konieczność przesłuchania świadka oznaczała w zasadzie obowiązek wyznaczenia rozprawy. Dziś, dzięki art. 271(1) k.p.c, sąd może postanowić, że świadek złoży zeznanie na piśmie. Po zebraniu pisemnych oświadczeń wyrok może zapaść w gabinecie. Na tę separację stron od sędziego negatywnie wpływa także art. 224 par. 3 k.p.c, który w praktyce prowadzi do ograniczenia ustnych mów końcowych. Nawet po przeprowadzeniu posiedzeń jawnych sąd może zamknąć rozprawę na posiedzeniu niejawnym, uprzedzając o tym strony i dając im minimum 7 dni na zajęcie ostatecznego stanowiska w piśmie procesowym.
Typowe błędy profesjonalnych pełnomocników w pismach procesowych w sprawach cywilnych - czytaj w LEX >
W debacie na ten temat prawnicy reprezentujący obywateli wskazują na wynikające z Konstytucji i międzynarodowych konwencji prawo do sądu, rozumiane jako możliwość bezpośredniej relacji z sędzią, a sędziowie kładą nacisk na wrażliwy obecnie problem sprawności wymiaru sprawiedliwości. Któraś z tych racji jest ważniejsza?
Oczywiście, w obliczu przewlekłości postępowań sądowych tryb „gabinetowy” stanowi duże ułatwienie organizacyjne. Należy jednak pamiętać, że nadrzędnym celem procesu jest realizacja konstytucyjnego prawa do sądu. W powszechnym odczuciu społecznym „pójście do sądu” oznacza obecność na sali rozpraw oraz bezpośrednią interakcję z sędzią i świadkami, co w moim przekonaniu buduje autorytet wymiaru sprawiedliwości w oczach obywatela. A koncepcja, w której spór sądowy toczy się i kończy bez osobistego udziału strony, bywa dla klientów niezrozumiała. Sytuacja, w której można przegrać sprawę, nigdy nie widząc sędziego na oczy, jest dla wielu uczestników zbyt nienaturalna, ponieważ zawsze pozostawia poczucie: „przecież osobiście na pewno przekonałbym sędziego”. Zalety trybu niejawnego istnieją za to w prostych, czysto dokumentowych sprawach o zapłatę. W takich sporach strony zazwyczaj same cenią sobie szybkość postępowania i brak konieczności osobistych wizyt w sądzie. W pozostałych przypadkach dolegliwość obecnych przepisów zależy w dużej mierze od indywidualnego podejścia sędziego. W mojej praktyce zdarzały się sytuacje, w których po wymianie pisemnych zarzutów do opinii biegłego sąd decydował się jednak na wyznaczenie rozprawy i bezpośrednie przesłuchanie, co oceniam pozytywnie. Pod względem systemowym uważam jednak, że o ile przy niskiej wartości przedmiotu sporu tryb gabinetowy bywa akceptowalny, o tyle w sprawach o większej doniosłości jest on zjawiskiem społecznie negatywnym. Pozbawia bowiem sędziego bezpośredniego kontaktu ze stroną oraz możliwości osobistej obserwacji jej reakcji na sali sądowej.
TOP 10 najważniejszych orzeczeń 2026 r. dla praktyki prawniczej - zobacz w LEX >
Czytaj: Sędziowie sami gubią się w przepisach o posiedzeniach niejawnych, potrzebne zmiany>>
Wraz z niejawnym trybem rozpatrywania sporów cywilnych sporą popularność zyskało też odbieranie od świadków pisemnych zeznań. Dla świadka to może być wygodne, ale czy korzystne z punktu widzenia procesu?
Bardzo duży sprzeciw klientów budzi przesłuchiwanie świadków strony przeciwnej na piśmie. Tutaj klienci niemal zawsze wskazują, że nie wiadomo, kto w rzeczywistości sporządza odpowiedzi na pytania sądu „w domu”. Brak spontaniczności wypowiedzi właściwie uniemożliwia rzetelną kontrolę prawdomówności świadka. Rodzi to u klienta poczucie niesprawiedliwości, a całe postępowanie zaczyna przypominać procedurę administracyjną przed urzędem, a nie "prawdziwy" proces sądowy.
Zobacz też szkolenie online w LEX: Informatyzacja postępowania cywilnego – pierwsze doświadczenia i pułapki nowelizacji KPC >
Jednym z argumentów przeciwko naużywaniu niejawnych postępowań jest „zaskakiwanie wyrokiem”. To realny problem?
Rzeczywiście w trybie gabinetowym łatwo o tzw. zaskoczenie wyrokiem. Mimo obowiązywania art. 156(2) k.p.c, nakazującego uprzedzenie stron o możliwości przyjęcia innej podstawy prawnej rozstrzygnięcia, przy wyrokowaniu na posiedzeniu niejawnym, strona często poznaje tok myślenia sędziego dopiero z pisemnego uzasadnienia wyroku. Wówczas na powołanie nowych twierdzeń i wniosków dowodowych może już być za późno z uwagi na prekluzję apelacyjną z art. 381 k.p.c.
Co Pan sądzi o zaproponowanych przez Komisję Kodyfikacyjną Prawa Cywilnego ograniczeniach w korzystaniu z niejawnej formy rozpatrywania spraw?
Pozytywnie oceniam przede wszystkim propozycję powrotu do zasady ogólnej wyznaczania rozprawy oraz uchylenie pułapki z dotychczasowego art. 148(1) par. 3 k.p.c. Dobrym krokiem jest również zmiana art. 205(5) k.p.c, polegająca na wykreśleniu dotychczasowego par. 1(1), który pozwala przewodniczącemu skierować sprawę na posiedzenie niejawne po fiasku rozmów ugodowych na posiedzeniu przygotowawczym z pominięciem wcześniejszego wniosku strony o rozprawę. Pozytywna zmiana to także korekta zasad zamykania rozprawy w gabinecie, czyli nowelizacja art. 224 par. 3 k.p.c. Co prawda zgodnie z nowym brzmieniem sąd nadal będzie mógł zamknąć rozprawę na posiedzeniu niejawnym, ale przewodniczący będzie musiał uprzedzić o tym zamiarze strony i wyznaczyć im co najmniej 2-tygodniowy termin do złożenia pism przygotowawczych. Dotychczasowy minimalny termin 7 dni w praktyce znacznie ograniczał możliwości obrony praw strony. Krokiem w dobrym kierunku jest też modyfikacja art. 271(1) par. 1 i par. 2 k.p.c zmierzająca do ograniczenia pisemnych zeznań świadków przez nakaz uwzględnienia przedmiotu sprawy, przedmiotu zeznań i osoby świadka oraz pouczenia go o możliwości wezwania na rozprawę. W moim przekonaniu zeznania na piśmie powinny jednak stanowić skrajny wyjątek, dlatego proponowana zmiana nadal nie jest tu w pełni wystarczająca. Dobrym rozwiązaniem jest również gwarancja przewidziana dla postępowania apelacyjnego w projektowanym art. 374 par. 2 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w sądzie odwoławczym będzie niedopuszczalne, jeżeli wyrok sądu pierwszej instancji zapadł bez przeprowadzenia rozprawy, a strona złożyła w apelacji lub w odpowiedzi na apelację wniosek o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Powoduje to, że klient wbrew swojej woli nie zostanie pozbawiony prawa do jawnego wysłuchania w obu instancjach naraz.
Zapraszamy na szkolenie online w LEX: Zmiana powództwa i stron procesu w praktyce pełnomocnika. Najczęstsze błędy i ich skutki >
Czytaj: Prof. Grzegorczyk: Teraz niezbędne zmiany w procedurze cywilnej, a w przyszłości nowy kodeks>>
Czyli propozycja Komisji jest idealna?
Aż tak to nie, ponieważ wątpliwości budzą dwa inne rozwiązania zawarte w projekcie. Nowe brzmienie art. 505(1a) k.p.c w postępowaniu uproszczonym zakłada wykreślenie dotychczasowego odwołania do progu 4000 zł, przepis ten otrzymał zwięzłe brzmienie: „Sąd może rozpoznać sprawę na posiedzeniu niejawnym, gdy przeprowadzenie rozprawy nie jest konieczne”. Oznacza to, że w ogromnej części spraw w sądach rejonowych sędziowie nadal będą mogli swobodnie wyrokować w gabinecie poza ścisłymi rygorami nowego art. 148(1) par. 1 k.p.c. Zastrzeżenia budzi też projektowany art. 148(1) par. 1 pkt 3 k.p.c ,który pozwala na wyrokowanie niejawne w zwykłym trybie wówczas, gdy „fakty, które sąd bierze pod uwagę, nie pozwalają na uwzględnienie żądania”. W kodeksie funkcjonuje już przecież procedura oddalania powództw oczywiście bezzasadnych na posiedzeniu niejawnym (art. 191(1) k.p.c). Skoro nowy przepis dotyczy innej sytuacji niż oczywista bezzasadność oraz innej niż bezsporność faktów z projektowanego art. 148(1) par. 1 pkt 2 k.p.c, to otwiera on niebezpieczną furtkę do oddalania na posiedzeniu niejawnym powództw w sprawach o spornym stanie faktycznym, na podstawie apriorycznej oceny sądu przed przeprowadzeniem rozprawy. Stwarza to ryzyko naruszenia standardów z art. 45 ust. 1 i ust. 2 Konstytucji. W razie sporu co do faktów sąd nie będzie mógł na posiedzeniu niejawnym powództwa uwzględnić, ale będzie mógł je w tym trybie oddalić. Jeśli pozwany zaprzeczy faktom, a sąd, czytając same pisma, uzna np., że powód nie dołączył wystarczających dokumentów, że jego twierdzenia są niespójne a dowody nieistotne, sędzia nie musi wyznaczać rozprawy. Może w zaciszu gabinetu stwierdzić: „fakty, które biorę pod uwagę, nie dają podstaw do wygranej powoda” i wydać wyrok oddalający powództwo w całości na posiedzeniu niejawnym. Stwarza to naruszenie równości stron.
Czytaj: Rozprawy niejawne w sprawach cywilnych przechodzą do lamusa>>
A może zainteresuje Cię w LEX:
- Odpowiedzialność cywilna za szkody wyrządzone klientom w wyniku wykorzystywania przez radców prawnych systemów sztucznej inteligencji >
- Ubezpieczenia OC osób wykonujących wybrane zawody prawnicze w kontekście odpowiedzialności za korzystanie z rozwiązań AI >
- Zakazane praktyki AI a ochrona danych osobowych – granice dopuszczalnego wykorzystania sztucznej inteligencji >








