Adwokatura skierowała do Senatu petycję w sprawie podjęcia inicjatywy ustawodawczej dotyczącej zmiany zasad orzekania o zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez adwokata w postępowaniach cywilnych i karnych.  Autorem petycji oraz załączonego do niej projektu ustawy jest adwokat Przemysław Rosati, członek NRA i kandydat na prezesa Rady.

Czytaj: Wraca sprawa stawek adwokackich - petycja do ministra sprawiedliwości>>

Wynagrodzenie za pomoc prawną na bieżąco

Celem jest zmiana przepisów poprzez uszczegółowienie i ujednolicenie zasad orzekania o zwrocie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu przez adwokata w postępowaniach cywilnych i karnych. Zgodnie z projektem adwokat ustanowiony z urzędu mógłby otrzymywać należne wynagrodzenia za już udzieloną pomoc prawną (na bieżąco) bez konieczności, często wieloletniego, oczekiwania na wynagrodzenie za czynności procesowe wykonane w toku postepowań sądowych – karnych i cywilnych.

Zobacz procedurę w LEX: Przyznanie wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu >

- Czynnik determinujący wpłatę wynagrodzenia, jakim jest prawomocność orzeczenia, jest zależny od długości trwania postępowania, a w konsekwencji adwokaci de facto kredytują koszty udzielanej z urzędu pomocy prawnej. Celem petycji jest więc jednolite uregulowanie w odniesieniu do procedury cywilnej i karnej, że zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu sąd przyznaje w oddzielnym postanowieniu, które wydaje po wydaniu orzeczenia kończącego sprawę w instancji, co skutkuje uprawomocnieniem się tego orzeczenia i możliwością jego realizacji, niezależnie od dalszego biegu sprawy. Wypłata wynagrodzenia nie byłaby w takiej sytuacji uzależniona od prawomocnego zakończenia postępowania, a jedynie od zakończenia sprawy w danej instancji. W konsekwencji pełnomocnik (obrońca) ustanowiony z urzędu otrzymałby należne wynagrodzenie za udzieloną pomoc prawną, w oderwaniu od dalszego biegu postępowania i prawomocności orzeczenia kończącego sprawę - dodaje adwokat Rosati.  

Zobacz procedurę w LEX: Koszty zastępstwa procesowego świadczonego z urzędu >

Jeśli chodzi o postępowanie karne, proponowane jest rozwiązanie ściśle łączące się z zasadą bieżącego rozliczania wynagrodzenia za wykonaną pomoc prawną - według zasady, że na wniosek pełnomocnika (obrońcy) ustanowionego z urzędu w przedmiocie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu sąd rozstrzyga także na każdym etapie postępowania, zasądzając zwrot kosztów do wysokości kosztów aktualnie należnych.

Zobacz procedury w LEX:

Adwokaci chcą też w postępowaniu cywilnym wprowadzić dodatkowo zasadę jednolitego traktowania pełnomocników procesowych świadczących pomoc prawną z urzędu w zakresie rozliczania kosztów tej pomocy. Ma to zmierzać do usunięcia - jak wskazuje mecenas Rosati - istniejącej luki w przepisach, poprzez uściślenie zasad i terminu rozliczenia wynagrodzenia należnego pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu w przypadku cofnięcia lub zwolnienia przez sąd ustanowionego z urzędu adwokata lub radcy prawnego, a także wygaśnięcia ustanowienia adwokata lub radcy prawnego wskutek śmierci strony, która korzystała z pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Sąd na wniosek pełnomocnika rozstrzygałby o zwrocie kosztów w ciągu 14 dni, od dnia jego złożenia. 

Czytaj w LEX: Obowiązkowy udział fachowych pełnomocników w postępowaniu w sprawach własności intelektualnej >

- Rozwiązanie to pozwalałoby na przyznanie i wypłatę wynagrodzenia za rzeczywiście wykonaną pomoc prawną, bezpośrednio po nastąpieniu wskazanych zdarzeń prawnych, bez konieczności oczekiwania na zakończenie postępowania, w którym pomoc prawna z urzędu była świadczona - dodaje Rosati.

Zobacz procedurę w LEX: Ustanowienie dla strony adwokata lub radcy prawnego >

 


Sprawy kosztów ciągną się latami

Prawnicy podkreślają, że sytuacje w których pełnomocnik lub obrońca świadczący pomoc prawną z urzędu oczekuje na ustalenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej kilka, a nawet kilkanaście lat, nie należą do rzadkości. Wiąże się to choćby z nieprawomocnym rozstrzygnięciem sprawy w określonej instancji. Same postępowania też bywa, że toczą się wiele lat. 

Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Zwrot wydatków ponoszonych przez pełnomocnika z urzędu oraz przez stronę >

- To wynika z szeregu okoliczności, często niezależnych od pełnomocnika lub obrońcy ustanowionego z urzędu. Można tu wskazać przewlekłość postępowania, konieczność ponownego rozpoznania sprawy po jej uchyleniu w następstwie rozpoznania środka zaskarżenia, jak też długotrwałość postępowania będąca wynikiem skomplikowanego postępowania dowodowego lub przekształceń podmiotowych wskutek śmierci strony, względnie zawieszenia postępowania przez organ procesowy. Ponadto dowolność i rozbieżność praktyki powoduje, że pełnomocnik (obrońca) ustanowiony z urzędu oczekuje na należne mu wynagrodzenie za już udzieloną pomoc prawną, bez jakiegokolwiek instrumentu prawnego pozwalającego na ich otrzymanie - dodaje Rosati. 

Zobacz procedurę w LEX: Koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika z urzędu jako źródło przychodu >

I przypomina, że w toku rozpoznawania spraw przed sądem pojawiają się też inne niż pełnomocnik (obrońca) ustanowiony z urzędu podmioty, które otrzymują wynagrodzenie tymczasowo wypłacane z sum Skarbu Państwa, za wykonane na rzecz organu procesowego, czynności.

- Są to biegli, tłumacze czy specjaliści, a w wymiarze szerszym także ławnicy, którym wynagrodzenie wypłacane jest na bieżąco i nie jest uzależnione od prawomocnego zakończenia postępowania, a nawet od nieprawomocnego rozstrzygnięcia kończącego postępowanie w instancji – zaznacza Rosati.

Czytaj w LEX: Wynagrodzenia ławników i biegłych sądowych >

Czytaj: TK tym razem zajmie się stawkami adwokackimi>>
 

Za "koszty" niech odpowiada Skarb Państwa

W petycji i załączonym do niej projekcie ustawy proponuje się także rozwiązanie, w świetle którego koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w każdym przypadku ponosi Skarb Państwa. Projekt zakłada m.in., że w sprawie, w której kosztami procesu został obciążony przeciwnik procesowy strony korzystającej z pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, sąd zasądza zwrot kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu od przeciwnika tej strony na rzecz Skarbu Państwa z jednoczesnym przyznaniem od Skarbu Państwa i poleceniem wypłaty równowartości tych kosztów na rzecz pełnomocnika procesowego strony korzystającej z pomocy prawnej udzielonej z urzędu z sum Skarbu Państwa.

Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Niewielki nakład pracy fachowego pełnomocnika jako podstawa do nieobciążania strony przegrywającej koniecznością zwrotu kosztów zastępstwa procesowego >

- Takie rozwiązanie jednolicie ureguluje zasady zasądzania i wypłacania wynagrodzenia pełnomocnikowi ustanowionemu z urzędu w sytuacji, w której kosztami procesu został obciążony przeciwnik procesowy strony korzystającej z pomocy udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu. Rozwiązanie to zrywa też z obecnie ukształtowaną (par. 6 rozporządzenia dot. kosztów adwokackich), wadliwą zasadą nierównego traktowania pełnomocników procesowych świadczących pomoc prawna z urzędu w aspekcie wypłaty należnego wynagrodzenia z tego tytułu, w zależności od tego czy strona, którą reprezentował pełnomocnik wygrała czy przegrała proces - mówi Rosati.

Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Zwrot kosztów za wniesienie przez profesjonalnego pełnomocnika odpowiedzi na skargę kasacyjną >

 Obecnie pełnomocnik świadczący pomoc prawną z urzędu reprezentujący stronę wygrywającą jest w gorszej sytuacji, niż pełnomocnik strony przegrywającej - bo temu ostatniemu koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu wypłaca Skarb Państwa bezwarunkowo, natomiast pełnomocnikowi wygrywającemu proces, Skarb Państwa wypłaca wynagrodzenie dopiero po wykazaniu przez pełnomocnika bezskuteczności ich egzekucji.