UODO upomina prezesów sądów ws. publikacji informacji o przynależności sędziów do partii
Prezes UODO Mirosław Wróblewski nałożył upomnienia m.in. na blisko dziewięćdziesięciu prezesów sądów oraz szefów prokuratur za publikację danych osobowych zawartych w oświadczeniach o członkostwie w zrzeszeniu (np. w stowarzyszeniu, fundacji nieprowadzącej działalności gospodarczej lub partii politycznej) oraz nakazał im ich usunięcie. Źródłem obowiązku pozyskiwania i publikacji takich danych stały się przepisy tzw. „ustawy kagańcowej”. Ma je uchylić opiniowana obecnie nowelizacja Prawa o ustroju sądów powszechnych, ale też Prawa o prokuraturze.
Ustawa z 20 grudnia 2019 r. nowelizująca Prawo o ustroju sądów powszechnych, ustawę o Sądzie Najwyższym oraz niektóre inne ustawy wprowadziła m.in. słynny art. 88a oraz tożsamy art. 103a w Prawie o prokuraturze. Zgodnie z nimi sędzia, ale też prokurator, są zobowiązani do złożenia pisemnego oświadczenia o:
- członkostwie w zrzeszeniu, w tym w stowarzyszeniu, ze wskazaniem nazwy i siedziby zrzeszenia, pełnionych funkcji oraz okresu członkostwa;
- funkcji pełnionej w organie fundacji nieprowadzącej działalności gospodarczej, ze wskazaniem nazwy i siedziby fundacji oraz okresu pełnienia funkcji;
- członkostwie w partii politycznej przed powołaniem na stanowisko sędziego, a także w okresie sprawowania urzędu przed dniem 29 grudnia 1989 r., ze wskazaniem nazwy partii, pełnionych funkcji oraz okresu członkostwa.
Zgodnie z tymi przepisami informacje zawarte w oświadczeniach są jawne i podlegają udostępnieniu w Biuletynie Informacji Publicznej nie później niż 30 dni od dnia złożenia oświadczenia uprawnionemu podmiotowi.
Tu warto przypomnieć, że uchylenie obu przepisów zakłada opiniowana nowelizacja Prawa o ustroju sądów powszechnych, a przy okazji także Prawa o prokuraturze. Ta sama, która reformuje dyscyplinarki sędziowskie (UD358).
Czytaj: Minister sprawiedliwości będzie miał zbyt duży wpływ na sędziowskie dyscyplinarki?>>
Wątpliwości, kto jest rzecznikiem dyscyplinarnym sędziów? MS proponuje ustawowy reset>>
RPO interweniował w tej sprawie
Rzecznik Praw Obywatelskich Adam Bodnar już w 2019 roku zwrócił ówczesnemu prezesowi UODO uwagę na problem naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych, do czego doprowadziło przyjęcie nowych przepisów ustawy. RPO wyraził przy tym przekonanie, że przetwarzanie danych osób zobowiązanych do złożenia oświadczeń, a w szczególności publikacja ich treści w Biuletynie Informacji Publicznej, stanowi zagrożenie dla prawa do prywatności oraz ochrony danych osobowych tych osób. Wskazał przy tym na nadmierną ingerencję w ich prawa podstawowe. Wniosek Rzecznika stanowił impuls do wszczęcia postępowania z urzędu.
W ocenie RPO celem ustawodawcy nie było wzmocnienie transparentności i apolityczności wymiaru sprawiedliwości, lecz dokonanie powszechnej lustracji aktywności społecznej, charytatywnej i publicznej sędziów oraz prokuratorów. W wielu przypadkach upublicznienie tych informacji mogło doprowadzić do ujawnienia światopoglądu, przekonań, a nawet orientacji seksualnej.
Jak podkreślił, pomimo wyraźnej podstawy ustawowej do przetwarzania danych osobowych zarówno prawo polskie, jak i europejskie stawia szereg wymogów nakazujących zapewnienie proporcjonalności ewentualnego naruszenia praw przysługujących obywatelom w tym zakresie. Ustawa „kagańcowa” ich nie spełniała. Nie dawała tym samym wystarczającej podstawy do przetwarzania danych osobowych sędziów i prokuratorów wynikających ze składanych przez nich oświadczeń oraz ich późniejszej publikacji.
6 kwietnia 2020 r. ówczesny prezes UODO Jan Nowak umorzył postępowanie administracyjne prowadzone w tej sprawie z urzędu (wszczęte na skutek opisanego wniosku RPO), stwierdzając, że kwestionowane przez Rzecznika przetwarzanie danych osobowych sędziów i prokuratorów jest wynikiem wykonania przez te osoby obowiązku jednoznacznie określonego w przepisie prawa. Zatem ma oparcie w art. 6 ust. 1 lit. c RODO.
Rzecznik zaskarżył jednak jego decyzję, najpierw do WSA, a następnie w 2021 r. złożył skargę kasacyjną do NSA. Sprawa pozostawała jednak nierozstrzygnięta.
Punkt zwrotny? Orzecznictwo TSUE
Punktem zwrotnym stał się wyrok TSUE z 5 czerwca 2023 r. w sprawie C-204/21, w którym TSUE stwierdził w szczególności, że Rzeczpospolita Polska, przyjmując i utrzymując w mocy przepisy nakładające obowiązek składania ww. oświadczeń w brzmieniu nadanym „ustawą kagańcową”, uchybiła prawu do poszanowania życia prywatnego i prawu do ochrony danych osobowych zagwarantowanym w art. 7 i art. 8 ust. 1 Karty praw podstawowych Unii Europejskiej oraz w art. 6 ust. 1 akapit pierwszy lit. c i e, art. 6 ust. 3 oraz art. 9 ust. 1 RODO.
22 maja 2024 r. nowo wybrany przez Sejm prezes UODO Mirosław Wróblewski, powołując się na wskazany wyrok TSUE, przedstawił NSA nowe stanowisko organu nadzorczego w sprawie. Prezes UODO zgodził się z RPO, że do zgodnego z prawem przetwarzania danych osobowych nie wystarczą jedynie przepisy ustawy krajowej. Muszą one spełniać konkretne warunki, by stanowiły podstawę do ingerencji w sferę prywatności człowieka. Wskazał również, że „przepis krajowy musi spełniać kryteria jakościowe, to jest służyć realizacji celu leżącego w interesie publicznym oraz być proporcjonalny do wyznaczonego, prawnie uzasadnionego celu”.
Co więcej, jak stanowi RODO, w przypadku przetwarzania, o którym mowa w art. 6 ust. 1 lit. e RODO, musi być ono niezbędne do wykonania zadania realizowanego w interesie publicznym lub w ramach sprawowania władzy publicznej powierzonej administratorowi. Znowelizowane na mocy „ustawy kagańcowej” regulacje nie określały ani celu przetwarzania danych osobowych wynikających z oświadczeń o członkostwie w zrzeszeniach (m.in. stowarzyszeniach lub fundacjach), ani celu ich publikacji w Biuletynie Informacji Publicznej, ani też okresu przechowywania pozyskanych danych – dodał.
Skutki sporu prawnego i wyroków NSA
W 2025 r. NSA uchylił zarówno decyzję prezesa UODO z 2020 roku w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego, jak i wyrok WSA utrzymujący ją w mocy, stwierdzając, że wobec jednoznacznego brzmienia ww. wyroku TSUE „WSA w Warszawie dokonał kontroli legalności zaskarżonej decyzji z naruszeniem przepisów RODO w zw. z przepisami Karty Praw Podstawowych. Organ bowiem bezpodstawnie umorzył postępowanie, oceniając, że istnieje przesłanka legalizująca pobieranie, przetwarzanie oraz publikowanie danych o sędziach i prokuratorach w zakresie ich przynależności do partii politycznej, zrzeszeń lub fundacji”.
Wobec uchylenia przez NSA ww. decyzji prezesa UODO konieczne stało się ponowne rozstrzygnięcie sprawy.
Nowa decyzja prezesa UODO
W nowej decyzji prezes UODO przypomniał, że RODO zezwala na przetwarzanie danych osobowych w ściśle określonych warunkach i po spełnieniu konkretnych wymagań. Przy czym wzmocnionej ochronie podlegają dane szczególnych kategorii, w tym m.in. informacje ujawniające pochodzenie rasowe lub etniczne, poglądy polityczne, przekonania religijne lub światopoglądowe oraz przynależność do związków zawodowych.
W ponownym postępowaniu ustalił, że poszczególni prezesi sądów oraz szefowie prokuratur niejako zastosowali się już do orzeczeń NSA i TSUE. W okresie od lipca 2024 r. do października 2025 r. wydali zarządzenia o zawieszeniu publikacji oświadczeń sędziów i prokuratorów albo o ich usunięciu z BIP do czasu podjęcia ostatecznych rozstrzygnięć w tej sprawie oraz ograniczeniu ich przetwarzania do przechowywania. W miejsce tych oświadczeń opublikowali swoje zarządzenia. Jednak pojedyncze oświadczenia nadal można było znaleźć przykładowo na stronach BIP Sądu Najwyższego czy Ministerstwa Sprawiedliwości.
Z uwagi jednak na treść wyroku NSA, którym prezes UODO jest związany stosownie do przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, m.in. co do wyrażonej w nim oceny prawnej, organ nadzorczy miał obowiązek wydania decyzji stwierdzającej naruszenie przepisów o ochronie danych osobowych i zastosowania uprawnień naprawczych. NSA stwierdził bowiem, że pozbawiona waloru legalności jest każda forma przetwarzania danych osobowych zawartych w oświadczeniach sędziów i prokuratorów, a zatem także ich przechowywanie.
