SN: Umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym nie pozbawia prawa do kasacji
Dopuszczalność kasacji od wyroku umarzającego postępowanie i umieszczenie sprawcy w zakładzie psychiatrycznym wynika z nakazu poszanowania zasady równości wobec prawa i traktowania osób znajdujących się w tej samej sytuacji w sposób podobny. Naruszeniem tej zasady byłoby różnicowanie prawa do wniesienia kasacji od orzeczenia o zastosowaniu środka zabezpieczającego w zależności od tego, czy sąd orzekał postanowieniem, czy wyrokiem – stwierdził Sąd Najwyższy.
Mężczyzna pobił swojego sąsiada, powodując lekkie obrażenia ciała. Stanął przed wymiarem sprawiedliwości, ale Sąd Rejonowy w Tomaszowie Mazowieckim umorzył postępowanie i zastosował wobec niego środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym.
Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim listopada 2025 r utrzymał w mocy wyrok Sądu Rejonowego. Obrońca z wyboru wniósł kasację od tego wyroku, stawiając zarzut rażącego naruszenia prawa, a zwłaszcza bezwzględną przyczynę odwoławczą. (art. 439 § 1 k.p.k.).
Brak statusu oskarżonego
Przewodniczący IV Wydziału Karnego Odwoławczego Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim odmówił przyjęcia kasacji. W zarządzeniu wskazano, że kasacja, na zasadzie wyjątku, przysługuje stronom także od prawomocnego postanowienia o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego. Przewodniczący wskazał ponadto na przepisy wprowadzające ograniczenia do wniesienia kasacji przez strony z uwagi na treść rozstrzygnięcia (art. 523 par. 2 i 3 k.p.k.). Zaznaczył jednak, iż ograniczenia te nie będą miały zastosowania w wypadku tego postanowienia, gdyż odnoszą się one do „oskarżonego”, a w postępowaniu sądowym osoba, której dotyczy wniosek prokuratora o umorzenie postępowania i zastosowanie środka zabezpieczającego, nie ma statusu „oskarżonego”.
Zdaniem przewodniczącego widoczne są rozbieżności w ustawie w dostępie do kasacji przez stronę w postępowaniu sądowym wszczętym wniesieniem aktu oskarżenia w przypadku stwierdzenia okoliczności wyłączających winę z powodu niepoczytalności oskarżonego po otwarciu przewodu sądowego. Orzeczenia o umorzeniu postępowania i zastosowaniu środka zabezpieczającego (wyrokiem – co miało miejsce w tej sprawie) nie sposób traktować jako skazania na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania. Przewodniczący podkreślił bowiem, że kasację na korzyść oskarżonego można wnieść jedynie w razie skazania za przestępstwo na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania.
Zażalenie na to zarządzenie wniosła obrońca, zaskarżając je w całości i zarzucając „naruszenie prawa procesowego, poprzez nieuzasadnione przyjęcie, iż w wypadku umorzenia i umieszczenia w zamkniętym szpitalu psychiatrycznym, prawo do wniesienia kasacji nie przysługuje” .
Sąd Najwyższy uchyla zarządzenie
Zażalenie okazało się zasadne, dlatego też Izba Karna uchyliła zaskarżone zarządzenie i przekazała sprawę do dalszego prowadzenia w Sądzie Okręgowym w Piotrkowie Trybunalskim.
W zaskarżonym zarządzeniu przewodniczący wydziału zajął błędne stanowisko, że niedopuszczalna jest kasacja od wyroku sądu odwoławczego utrzymującego w mocy wyrok, którym umorzono postępowanie i zastosowano środek zabezpieczający. Sędzia sprawozdawca Małgorzata Wąsek-Wiaderek stwierdziła, że kasacja była możliwa pomimo braku jednoznacznej regulacji.
Sędzia sprawozdawca podkreśliła, że pogląd ten znajduje oparcie w literaturze i w orzecznictwie. I tak np. w postanowieniu z 24 marca 2021 r., I KK 102/19, Sąd Najwyższy uznał, że w przypadku wyroku umarzającego postępowanie i zastosowania środka zabezpieczającego nie mogą obowiązywać ograniczenia z art. 523 par. 2 i 3 k.p.k., ponieważ odnoszą się one do „oskarżonego”. Przepis ten stanowi, że:
- kasację na korzyść można wnieść tylko wtedy, gdy oskarżonego skazano za przestępstwo na karę pozbawienia wolności bez warunkowego zawieszenia jej wykonania (art. 523 par. 2 k.p.k.).
- kasację na niekorzyść można wnieść jedynie w razie uniewinnienia oskarżonego lub umorzenia postępowania (art. 523 par. 3 k.p.k.)
Tymczasem osoba, wobec której wniesiono akt oskarżenia, rzeczywiście nabywa status oskarżonego, jednak traci go z chwilą umorzenia postępowania i stwierdzenia popełnienia czynu zabronionego w warunkach zniesionej poczytalności. A tego konsekwencją jest zastosowanie środka zabezpieczającego. Skoro w sprawie przestaje występować „oskarżony”, to do jego kasacji nie mogą odnosić się ograniczenia skierowane literalnie do takiego podmiotu.
Poszanowanie zasady równości
Sąd Najwyższy zaznaczył, że dopuszczalność kasacji od wyroku umarzającego postępowanie i zastosowania środka zabezpieczającego wynika również z nakazu poszanowania zasady równości wobec prawa i traktowania osób znajdujących się w tej samej sytuacji w sposób podobny. Naruszeniem tej zasady byłoby różnicowanie prawa do wniesienia kasacji od orzeczenia o zastosowaniu środka zabezpieczającego w zależności od tego, czy sąd orzekał postanowieniem, czy wyrokiem. Zatem miała rację skarżąca, podając w zażaleniu, że niezasadne było uznanie, iż prawo do wniesienia kasacji w tej sprawie nie przysługuje, gdyż rozstrzygnięcie w obu instancjach zapadło w formie wyroku a nie postanowienia. To determinowało konieczność uchylenia zaskarżonego zarządzenia i przekazania sprawy do dalszego prowadzenia Sądowi Okręgowemu w Piotrkowie Trybunalskim.
Postanowienie Izby Karnej Sądu Najwyższego z 7 lipca 2026 r. sygnatura V KZ 15/26
