Dr Zalasiński: Trybunał Konstytucyjny musi ponownie stać się niezawisły i apolityczny
Trybunał Konstytucyjny wymaga pilnej naprawy. Kryzys wokół niego, wywołany po 2015 r., eskalował bowiem do tego stopnia, że nie jest już wyłącznie problemem prawnym i konstytucyjnym, lecz przerodził się w otwarty konflikt polityczny, ustrojowy i społeczny, w którym wielu polityków zapomniało o obowiązku dbania o dobro wspólne. Dlatego uzasadnione jest przeprowadzenie resetu konstytucyjnego w Trybunale, zmierzającego do porozumienia się wszystkich stron, także z aktywnym udziałem organizacji społecznych – uważa dr Tomasz Zalasiński, konstytucjonalista, kierownik Katedry Prawa Uniwersytetu Civitas.
Dr Zalasiński jest autorem wrześniowego raportu „Trybunał Konstytucyjny – scenariusze przywracania praworządności. Od działań naprawczych do resetu konstytucyjnego” opracowanego dla Fundacji im. Stefana Batorego.
Patrycja Rojek-Socha: Panie Doktorze, 28 września br. Fundacja im. Stefana Batorego opublikowała propozycję resetu konstytucyjnego, zresztą Pana autorstwa. Czy teraz można po nią sięgnąć i czy w obecnej sytuacji jest na taki reset szansa?
Tomasz Zalasiński: Zacznijmy od tego, co rozumiemy pod pojęciem resetu konstytucyjnego. Raport, na który się Pani powołuje, zawiera omówienie różnych scenariuszy przywracania praworządności oraz skutków ich wprowadzenia. Zawiera także – rekomendowaną przeze mnie – propozycję zbudowania porozumienia w formie resetu konstytucyjnego. Formułę tego resetu opisuję w Raporcie dość szczegółowo. Opracowanie to powstało wprawdzie we wrześniu, a więc przed bulwersującymi wydarzeniami z ubiegłego tygodnia, okoliczności były wówczas nieco inne, ale teraz potrzebę resetu w Trybunale Konstytucyjny należy uznać za tym bardziej uzasadnioną.
Czytaj też w LEX: Konstytucyjne standardy procedury wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego >
Na czym więc reset powinien polegać?
Trybunał Konstytucyjny należy powołać od nowa w takiej formie, aby był niezależnym i apolitycznym sądem konstytucyjnym. Skład TK powinno nadal tworzyć piętnastu sędziów, ale sposób ich powołania powinien się zmienić. Siedmiu z nich powoływałby Sejm, pięciu Senat, a trzech prezydent. Takie rozwiązanie, moim zdaniem, pozwoliłoby na zwiększenie pluralizmu wśród sędziów, zmniejszyłoby ryzyko jednostronnej polaryzacji światopoglądowej, a także tego, z czym mieliśmy już do czynienia, czyli kumulowania mandatów i wyboru przez Sejm jednej kadencji sędziów posiadających większość w Trybunale. Konieczne byłoby też stworzenie konstytucyjnych gwarancji apolityczności sędziów TK i wprowadzenie czteroletniej karencji w zakresie wyboru na stanowisko sędziego TK osób sprawujących funkcje polityczne (posła, senatora i członka Rady Ministrów). A do tego trzyletniej kadencji prezesa Trybunału, tak by uniknąć sytuacji, w której prezes Trybunału zyskuje nadmierny wpływ na jego orzecznictwo.
Czytaj też w LEX: Charakter prawny i forma ślubowania sędziego Trybunału Konstytucyjnego – między prawem a zwyczajem >
Pojawia się więc pytanie zasadnicze, czy biorąc pod uwagę to, co teraz się stało, i sejmową arytmetykę – większość 2/3 głosów, zmiany w Konstytucji są możliwe?
To tak naprawdę pytanie o to, czy politycy rzeczywiście chcą zmian w Trybunale i są skłonni do porozumienia w imię dobra wspólnego, czy też chcieliby za wszelką cenę utrzymać (lub uzyskać) wpływ na Trybunał. Zespół Ekspertów Prawnych Fundacji im. Stefana Batorego już w 2019 r. przygotował obszerną publikację opisującą zasady przywracania państwa prawnego w szeroko rozumianym wymiarze sprawiedliwości, w tym w Trybunale Konstytucyjnym, następnie opracowaliśmy projekt ustawy o Trybunale Konstytucyjnym wraz z przepisami wprowadzającymi. Projekt uzyskał poparcie koalicji rządzącej i został uchwalony przez Sejm i Senat, ale za sprawą prezydenta Andrzeja Dudy i upolitycznionego Trybunału, nie wszedł w życie. Mówiliśmy wówczas również o potencjalnej konieczności wzmocnienia gwarancji konstytucyjnych, ale wówczas nie było przestrzeni politycznej na to, żeby w jakikolwiek sposób uzyskać większość 2/3 w Sejmie. Obecnie – po rozpadzie PIS – istnieje na to cień szansy. Po wydarzeniach 30 października skorzystanie z niej jest tym bardziej zasadne. Wiele ugrupowań politycznych, organizacji społecznych i gospodarczych mówi wprost o konieczności konstytucyjnej odbudowy Trybunału. Koncepcje resetu jednak są różne i problemem może być wypracowanie wspólnej.
Czytaj w LEX: Sędziowie "dublerzy" w składzie TK nie dają gwarancji "sądu ustanowionego ustawą". Omówienie wyroku ETPC z dnia 7 maja 2021 r., 4907/18 (Xero Flor w Polsce) >
Czytaj: „Nowi” sędziowie porządkują Trybunał, a rząd nadal nie publikuje wyroków>>
Rzeczywiście sporo wybrzmiało w ostatnim czasie na temat tego, jak taki reset miałby wyglądać. Politycy opozycji mówią o konieczności resetu całkowitego, czyli o objęciu nim także sędziów poprzez wygaszenie lub skrócenie ich kadencji i wybór nowych. Czy to powinno pójść w tym kierunku i czy takie rozwiązanie jest zgodne z Konstytucją?
Konsekwencją zmiany zasad wyboru sędziów Trybunału jest wygaszenie kadencji dotychczasowych sędziów i wybór nowego składu Trybunału kwalifikowaną większością 3/5 głosów. Skrócenie kadencji urzędujących sędziów Trybunału Konstytucyjnego jest sytuacją ekstremalną w ustroju demokratycznego państwa prawnego, ale obecnie jest rozwiązaniem uzasadnionym wobec narastającej dysfunkcjonalności organizacyjnej i orzeczniczej Trybunału, bezprawności i skrajnego upolitycznienia dotychczasowych działań jego Prezesa oraz porzucenia spraw obywateli i organizacji społecznych wniesionych do Trybunału. Ponadto kryzys wokół Trybunału przestał być wyłącznie problemem prawnym, a przeobraził się w otwarty konflikt społeczny, polityczny i ustrojowy. Jego rozwiązanie wymaga zatem podjęcia działań nadzwyczajnych, prowadzących do kompromisu, który pozwoli ten konflikt zakończyć. Dotychczasowi sędziowie, których kadencja miałaby wygasnąć, powinni mieć jednak zabezpieczoną możliwość przejścia w stan spoczynku. Warto rozważyć także możliwość stworzenia podstaw do ponownego ubiegania się o mandat sędziego Trybunału Konstytucyjnego w przyszłości, zarówno tym sędziom, których kadencje miałyby zostać wygaszone, jak i osobom wybranym na stanowiska sędziów Trybunału w 2015 r., których nie dopuszczono do złożenia ślubowania i do orzekania. Sprawy z ich wniosku są zawisłe przez ETPCz, gdyż ich prawo dostępu do służby publicznej doznało uszczerbku. W drodze resetu można byłoby także i to naprawić.
Czytaj też w LEX: Polityczne i prawne uwarunkowania problemu niezależności sądów i niezawisłości sędziów – organy Unii Europejskiej a rząd Zjednoczonej Prawicy >
Ośmiu nowych sędziów TK zdecyduje o immunitecie Bogdana Święczkowskiego?>>
Cel nie zastępuje kompetencji, a filozofia prawa - przepisu>>
Sędzia Anna Korwin-Piotrowska zwróciła już uwagę na liczbę zalegających w Trybunale spraw, z drugiej strony jest ponad 80 nieopublikowanych przez rząd wyroków. Co dalej?
Pani sędzia Anna Korwin-Piotrowska, a także inni sędziowie wybrani w 2026 r., podjęli się trudnego zadania na rzecz przywrócenia praworządności w Trybunale Konstytucyjnym. To bardzo ważne, że odsłonili opinii publicznej prawdziwy obraz dysfunkcjonalności orzeczniczej Trybunału. Ponad 1171 nierozpoznanych spraw, w tym około 700 którym w ogóle nie nadano biegu, to zaległość z 10 lat (nie)działalności upolitycznionego Trybunału Konstytucyjnego. Przedstawienie tych danych oraz udokumentowanie zaniechań w zakresie realizacji obowiązków publicznych sędziów wybranych przed 2023 r., to ważny krok w stronę przywrócenia praworządności w Trybunale. Miałem świadomość zaległości, gdyż jako pełnomocnik reprezentujący strony w Trybunale Konstytucyjnym sam mam sprawy, które wnosiłem w imieniu moich klientów jeszcze w 2017 r., ale nie spodziewałem się, że mowa o ponad tysiącu spraw dotkniętych tak znaczącą przewlekłością. To niesłychane.
Praworządni sędziowie powinni zewidencjonować te sprawy, udokumentować przewlekłości, bezprawne zmiany w składach orzeczniczych, a także ustalić, które z tych spraw wymagają niezwłocznego rozpoznania. To nie jest proste zadanie, gdyż wiele z nich wskutek przewlekłości mogło stać się dla skarżących lub wnioskodawców bezprzedmiotowe. Stan prawny mógł ulec zmianie, a wydanie rozstrzygnięcia po 10 latach może dotyczyć przepisów, które już dano nie obowiązują. W pierwszej kolejności należy zatem rozpoznać te sprawy, które nadal mają kluczowe znaczenie dla praw i wolności jednostki. Przeanalizowanie tak wielkich zaległości wymaga jednak pracy zespołu ludzi.
Czytaj też w LEX: Znaczenie orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka dla naprawy wymiaru sprawiedliwości po kryzysie praworządności w Polsce >
Gdzie powinien działać taki zespół? Pojawiły się informacje, że działa też w Kancelarii Premiera.
Od strony Trybunału Konstytucyjnego kwestia ta należy do niezależnych i niezawisłych sędziów. Problem jednak powinien być analizowany na wielu płaszczyznach. Zespół w Kancelarii Premiera, o którym Pani wspomniała, analizuje zapewne sprawy z wniosku Rady Ministrów, które zostały wniesione do Trybunału. Zakładam, że bada także, które najpilniejsze dla funkcjonowania państwa i gospodarki sprawy należy pilnie wnieść do Trybunału. Podobną pracę wykonują zapewne także inni wnioskodawcy, w tym Rzecznik Praw Obywatelskich, organizacje pracodawców, czy związki zawodowe. Po odzyskaniu praworządności można spodziewać się lawiny nowych spraw w Trybunale, gdyż przez wiele lat wnioskodawcy wstrzymywali się ze składaniem spraw do Trybunału nie mając zaufania do jego rozstrzygnięć.
Czytaj też w LEX: Kryzys sądownictwa w Polsce z perspektywy zasady podziału władzy >
Rząd powinien opublikować wyroki, których nie opublikował? A jeśli tak, to według jakiego klucza?
Wyrok Trybunału wymaga niezwłocznego ogłoszenia. Tak stanowi Konstytucja RP. Powinno się zatem postąpić zgodnie z jej literą, tj. opublikować wszystkie zaległe wyroki Trybunału Konstytucyjnego, które zostały wydane przez sędziów Trybunału, bez udziału osób nieuprawnionych do orzekania.
Innymi słowy bez tzw. dublerów.
Tak. Przy czym te sprawy, w których wydano wyroki z udziałem tzw. dublerów, powinny zostać skrupulatnie przejrzane. Jeśli bowiem sędziowie TK uznają, że sprawa została rozstrzygnięta nieważnym i niepublikowanym wyrokiem (z udziałem dublerów), to nadal jest zawisła przed Trybunałem i wymaga rozstrzygnięcia.
Czytaj też w LEX: Przyszłość sądownictwa konstytucyjnego w Polsce >
Skoro już poruszyliśmy kwestię sędziów wybranych w miejsce prawidłowo wybranych sędziów, no i ich następców, jak ich sytuacja powinna zostać rozwiązana? Stan spoczynku?
Przywrócenie praworządności w Trybunale Konstytucyjnym wymaga wypracowania kompromisu. Jednym z jego elementów mogłoby stać się rozwiązanie, że osoby powołane w skład Trybunału z poważną wadą prawną (tzw. dublerzy), które sprawowały jednak urząd przez pełną kadencję, zachowają stan spoczynku.
Czytaj też w LEX: O konstytucyjności modelu postępowania dyscyplinarnego w sprawach sędziów Trybunału Konstytucyjnego >
