Czyja korzyść, tego ryzyko. Za wyrok ETPCz powinien zapłacić neo-sędzia SN
Europejski Trybunał Praw Człowieka nakazał Polsce wypłacić wielomilionowe odszkodowanie na rzecz obywateli, którzy zaskarżyli Polskę, że nie zapewnia im prawa do niezależnego i bezstronnego SN, w ich sprawach orzekali tzw. neo-sędziowie. De facto płaci podatnik, który winy nie ponosi. Jest ofiarą. Prawo cywilne zna konstrukcję regresu wobec osoby, która ze swojej winy spowodowała szkodę. Neo-sędzia SN nie mógł nie wiedzieć, że orzekając podejmuje ryzyko naruszenia prawa człowieka do bycia osądzonym przez niezależny sąd złożony z niezawisłych sędziów - pisze prof. Michał Romanowski, adwokat w Romanowski i Wspólnicy.
Europejski Trybunał Praw Człowieka wielokrotnie stwierdził naruszenie przez Polskę art. 6 ust. 1 EKPCz w związku z orzekaniem w SN tzw. neo-sędziów. W wyroku pilotażowym Wałęsa przeciwko Polsce problem został określony jako systemowy. Wcześniej zapadły wyroki m.in. w sprawach Reczkowicz przeciwko Polsce, Dolińska-Ficek i Ozimek przeciwko Polsce oraz Advance Pharma przeciwko Polsce. Konsekwencje mają wymiar praktyczny: Polska wypłaca odszkodowania z budżetu państwa, na który składają się podatnicy. Skarżą się do ETPCz obywatele, którzy żądają, aby ich sprawy rozpatrywał niezależny sąd złożony z niezawisłych sędziów. Nie jest to wygórowane oczekiwanie. W ETPCz czeka na rozpoznanie już ponad 1200 skarg. Na zagadnienie należy spojrzeć nie tylko od strony ustrojowej, ale także cywilistycznej. Nasuwa się bowiem słusznościowe pytanie: jeżeli w SN orzeka neo-sędzia, co prowadzi do odpowiedzialności odszkodowawczej Polski, kto powinien ostatecznie ponieść koszt naprawienia szkody?
Czytaj też w LEX: Konsekwencje wyroku C-521/21 dla spraw prowadzonych przez sędziów powołanych na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej ustawą z 8.12.2017 r. >
Czytaj: Sędzia Żurek podpisał kolejnych 27 wezwań do zapłaty dla tzw. neo- sędziów SN>>
Problem neo-sędziów nie dotyczy „winy orzeczniczej”
Punktem wyjścia jest ochrona niezawisłości sędziego. Sędzia nie może odpowiadać majątkowo za każde orzeczenie, które uchyli sąd wyższej instancji. Prawo do błędu jest elementem niezawisłości sędziego. Gdyby każdy błąd miał prowadzić do osobistej odpowiedzialności majątkowej sędziego, byłby to dogodny instrument nacisku wywołujący efekt mrożący. Nie oznacza to, że sędziemu przysługuje ogólny immunitet cywilny. Sąd Najwyższy w uchwale z 27.09.2012 r. (III CZP 48/12), wskazał, że sędziowie nie korzystają z immunitetu w sprawach cywilnych i nie istnieje ogólna norma wyłączająca ich odpowiedzialność deliktową. Trzeba zatem odróżnić błąd orzeczniczy od świadomego albo rażąco niedbałego naruszenia prawa. Jest to podejście utrwalone od czasów prawa rzymskiego w wielu rozwiniętych systemach prawa cywilnego (np. Niemcy, Francja, Anglia, Austria, Szwajcaria, Włochy, Hiszpania). Jednak problem neo-sędziów nie dotyczy „winy orzeczniczej”. Dotyczy on pierwotnego pytania: czy osoba, która nie uzyskała prawidłowej kompetencji do wykonywania władzy sądowniczej może wejść na salę rozpraw i orzekać w imieniu RP zgodnie ze standardem ochrony prawa człowieka jakim jest prawo do rzetelnego procesu. Tego właśnie dotyczą regresy ogłoszone przez ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka (byłego sędziego) wobec neo-sędziów w SN, czyli działania pod pozorem prawa („under color of law”). Sędzia albo nie-sędzia. Trzeciego wyjścia nie ma („Tertium non datur”) - jak trafnie ujął to sędzia SN Jacek Gudowski dziękując za przyznanie mu tytułu dr.h.c Uniwersytetu Jagiellońskiego 20 marca 2025 r.
Czytaj: Sędzia SN wiedział, że jest „neo”, więc zapłaci? Minister Żurek podpisał sześć wezwań do zapłaty>>
Najpierw odpowiada państwo
Każdy ma prawo do wynagrodzenia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej (art. 77 ust. 1 Konstytucji oraz art. 417 i nast. k.c.). Za wykonywanie władzy publicznej wobec jednostki odpowiada państwo. Odpowiedzialność państwa wobec poszkodowanego i odpowiedzialność sprawcy wobec państwa to dwie różne kwestie. Najpierw należy skutecznie naprawić szkodę jednostce. Dopiero potem trzeba ustalić, kto ostatecznie powinien ponieść jej ekonomiczny ciężar. W przeciwnym razie płatnikiem jest podatnik. Zawsze bowiem ktoś jest płatnikiem. Nie ma darmowych lunchy. Podstawowe znaczenie ma art. 441 par. 3 k.c. Zgodnie z nim ten, kto naprawił szkodę, za którą odpowiada mimo braku winy, ma roszczenie zwrotne przeciwko sprawcy, jeżeli szkoda powstała z jego winy. W powiązaniu z art. 415 k.c. wymaga to wykazania bezprawności, winy, szkody i adekwatnego związku przyczynowego. Każdy przypadek wymaga indywidualnej oceny. Jeżeli jednak Skarb Państwa naprawił szkodę wywołaną działaniem konkretnej osoby, a przesłanki regresu zostały spełnione, dochodzenie zwrotu nie jest jedynie uprawnieniem Skarbu Państwa, ale obowiązkiem. Wszak w grę wchodzi interes publiczny oraz obowiązek ochrony środków budżetowych pochodzących z podatków obywateli.
Neo-sędzia SN nie mógł nie wiedzieć
Pierwszy argument przeciwko regresom wobec tzw. neo-sędziów SN brzmi: kandydat uczestniczył w postępowaniu przewidzianym ustawą, otrzymał powołanie od Prezydenta RP i został dopuszczony przez państwo do orzekania. Dlaczego ma odpowiadać za wadliwość systemu stworzonego przez samo państwo? Argument ten nie przekonuje. Nie rozstrzyga bowiem problemu winy. Trzeba uwzględnić wiedzę, którą miała albo co najmniej powinna mieć osoba aspirująca do urzędu sędziego SN. Kandydaci ubiegający się po 2018 r. o nominację neo-KRS nie działali w prawnej próżni. Konflikt o konstytucyjność przerwania kadencji sędziowskich członków poprzedniej KRS na blisko 2 lata przed jej upływem, zmianę sposobu wyboru jej sędziowskiej części oraz zależność neo-KRS od władzy politycznej, miał charakter publiczny, fundamentalny i dotyczył bezpośrednio organu konstytucyjnego biorącego kluczowy udział w nominacji na urząd sędziego, w tym SN. Nagłośnił go dodatkowo swoją bezkompromisową postawą olsztyński sędzia Paweł Juszczyszyn, za co spotkały go wieloletnie represje (zawieszenie, „karne” przeniesienie i znaczne obniżenie wynagrodzenia). Już w 2017 r. problem był przedmiotem bezprecedensowych protestów społecznych w obronie SN i KRS, alarmujących ocen renomowanych gremiów prawniczych i ostrego konfliktu konstytucyjnego. Następnie pojawiły się kolejne rozstrzygnięcia: wyrok TSUE z 19.11. 2019 r. w sprawach połączonych C-585/18, C-624/18 i C-625/18, wyrok SN z 5.12. 2019 r., III PO 7/18, uchwała trzech Izb SN z 23.01. 2020 r., BSA I-4110-1/20, a później kolejne orzeczenia ETPC i TSUE.
Dla winy nie jest konieczny zamiar wyrządzenia szkody konkretnej osobie. Wystarczy wiedza o bezprawności albo powinność posiadania takiej wiedzy oraz świadomość, że orzekanie przez nienależycie obsadzony sąd może doprowadzić do zasądzenia odszkodowania. Neo-sędzia SN nie mógł tego nie wiedzieć. Wszak od sędziego SN wymaga się najwyższej wiedzy prawniczej. Nie wszystko jest poglądem. Jeżeli wszystko jest poglądem, to nie ma kłamstwa, a jeżeli nie ma kłamstwa, to nie ma prawdy. Koncepcja poglądu negującego istnienie prawdy i kłamstwa nie może być receptą na bezkarność. Neo-sędzia SN musiał co najmniej przewidywać realne ryzyko naruszenia prawa osądzanego do sądu i odpowiedzialności odszkodowawczej państwa. Ryzyko zmaterializowało się.
Czytaj też w LEX: Status sędziów powołanych z naruszeniem prawa po 6 marca 2018 r. oraz wydanych przez nich orzeczeń >
Sędzia nie może schować się za ustawodawcą
Drugi argument brzmi: „stosowałem obowiązującą ustawę”. Ustawodawca ustanowił procedurę, KRS przeprowadziła konkurs, Prezydent dokonał powołania, a państwo dopuściło powołaną osobę do orzekania. Takie rozumowanie pomija jednak istotę władzy sądowniczej. Sędzia nie jest bezrozumnym wykonawcą woli ustawodawcy. Nie jest agentem państwa. Jego zadaniem jest samodzielne stosowanie prawa, co obejmuje ocenę, czy norma ustawowa pozostaje zgodna z Konstytucją, prawem UE i Europejską Konwencją Praw Człowieka. Utrwalone orzecznictwo TSUE nakazuje sądowi krajowemu zapewnić pełną skuteczność prawa Unii, a w razie potrzeby odmówić zastosowania sprzecznego z prawem UE przepisu krajowego. Art. 9 Konstytucji stanowi, że „Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”. Do tego dochodzi art. 87, 90 i 91 Konstytucji potwierdzające i rozwijające tą normę-zasadę (ratyfikowane umowy międzynarodowe są źródłem prawa, stają się częścią krajowego porządku prawnego, mają co do zasady bezpośrednie zastosowanie, a w razie kolizji z ustawą krajową mają pierwszeństwo zastosowania). Nie jest to sprzeczne z zasadą, że Konstytucja jest najwyższym prawem RP (art. 8 ust. 1), gdyż zasady związania Polski umowami międzynarodowymi określa Konstytucja. Polska nie ma obowiązku być stroną jakiejkolwiek umowy międzynarodowej.
Czytaj też w LEX: Udział sędziów w debacie publicznej w świetle międzynarodowych standardów prawnych >
Nie należy mylić praworządności z ustaworządnością. Nie każda ustawa jest prawem. Nie każdy ustawodawca działa jak prawodawca. Istotą niezależnego sądu jest ochrona jednostki także wtedy, gdy prawo narusza ustawodawca. Sąd nie może powiedzieć obywatelowi: „ustawodawca tak postanowił, więc nie mam wyboru”. Wszak sędzia składa ślubowanie stania na straży praworządności, a nie ustaworządności, rządów prawa a nie rządów ludzi (polityków). Sąd nie jest abstrakcyjną instytucją. Tworzą go konkretne osoby. To one zakładają łańcuch sędziowski, wchodzą na salę rozpraw i orzekają w imieniu RP. Sędzia ma obowiązek bronić instytucji jaką jest niezależny sąd przed ustawowym bezprawiem. Rację ma prof. Timothy Snyder, że „Instytucje nie obronią się same. Jeżeli nie będziemy chronić każdej z nich […] runą jedna po drugiej” oraz „Trudno jest zniszczyć państwo prawa bez prawników lub urządzić procesy pokazowe bez sędziów”. Neo-sędzia nie może więc jednocześnie domagać się ochrony wynikającej z niezawisłości i twierdzić, że w kwestii fundamentalnej dla prawa obywatela do sądu był tylko biernym wykonawcą decyzji ustawodawcy, przyglądając się niszczeniu instytucji sądu. Dodajmy ustawodawcy, którym jest rządząca w danym czasie większość parlamentarna. Na tym polega prymat rządów prawa nad rządami ludzi, czyli polityków. Rządy prawa to rządy wartości, a nie rządy większości.
Czytaj też w LEX: Istota prawotwórstwa sądowego i jego granice >
Koncepcja regresów ministra sprawiedliwości Waldemara Żurka nie dotyczy zwykłego błędu prawnego sędziego, ale świadomego podjęcia ryzyka naruszenia prawa każdego z nas do sądu albo co najmniej rażącego niedbalstwa w ocenie tego ryzyka. Wtedy aktualizuje się pytanie o zastosowanie art. 415 w związku z art. 441 par. 3 k.c. Słuszność sprzeciwi się zasadzie, według której obywatel ma być jednocześnie ofiarą wadliwie funkcjonującego wymiaru sprawiedliwości i wyłącznym płatnikiem za szkody przez ten system wyrządzone. Jest to klasyczne pytanie prawa cywilnego o bezprawność, winę, szkodę, związek przyczynowy i regres.
Czytaj też w LEX: Romanowski Michał, Odpowiedzialność regresowa nie-sędziego za działanie pod pozorem prawa >
Czyja korzyść, tego ryzyko
Cuius commodum, eius periculum (czyja korzyść, tego ryzyko). Kto świadomie odnosi korzyść ze statusu sędziego SN, nie może przerzucać na innych całego ryzyka prawnego, które z tym statusem się wiąże. Ekonomiczna analiza prawa prywatnego nazywa to hazardem moralnym. Republika to dobro wspólne i rządy prawa, a Polska jest republiką. Prawo w książkach o rządach prawa musi być prawem w działaniu. W przeciwnym razie doktryna rządów prawa staje się świstkiem papieru. Śpieszmy się kochać republikę, bo tak szybko odchodzi.
Czytaj też w LEX: System ważenia spraw – klucz do efektywności w zarządzaniu sądownictwem >
