Policjant pod ostrzałem. Jak oceniać kilka sekund walki o życie?

Po tragedii w Krakowie pojawiają się pytania o działania policjantów, którzy powstrzymali uzbrojonego napastnika. Szczególnie o strzały, które miały zostać oddane, kiedy znajdował się już na ziemi. Samo zdarzenie, śmierć ofiar i zranienie interweniujących funkcjonariuszy potwierdzają oficjalne informacje miasta. Dokładna ocena spornego fragmentu interwencji wymaga jednak czegoś więcej niż relacji medialnej – pisze Piotr Krzak, adwokat, były sędzia, wykładowca Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury.

Przede wszystkim składam kondolencje rodzinom i bliskim osób, które straciły życie. Wszystkim rannym życzę powrotu do zdrowia. Policjantom, którzy podjęli interwencję, wyrażam szacunek za odwagę.

Jako adwokat i były sędzia nie chcę uczestniczyć w internetowym wydawaniu wyroków. Chcę natomiast przypomnieć, czego prawo rzeczywiście wymaga od człowieka broniącego życia - i czego powinniśmy wymagać od osób, które później oceniają jego zachowanie.

Sam od wielu lat szkolę się w zakresie systemu walki i strzelania, także dynamicznego, w warunkach stresu. Nie utożsamiam tego z przeżyciem prawdziwej wymiany ognia. Trening nie daje mi podstaw, aby twierdzić, że wiem dokładnie, co czuł ten funkcjonariusz. Jest dla mnie raczej dodatkowym powodem do ostrożności w ocenianiu cudzej reakcji na zagrożenie życia.

Czyta: Policjant interweniujący wobec zamachowca potrzebuje gwarancji prawnych>>

Leżący nie zawsze oznacza obezwładniony

Pytanie „czy wolno strzelać do leżącego?” jest prawnie niepełne. Art. 45 pkt 1 lit. a ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej dopuszcza użycie broni m.in. w celu odparcia bezpośredniego, bezprawnego zamachu na życie lub zdrowie oraz przeciwdziałania czynnościom zmierzającym bezpośrednio do takiego zamachu. Ustawa wymaga jednak konieczności użycia broni i nakazuje zaprzestać jej używania po osiągnięciu celu. Dlatego decydujące jest trwanie zagrożenia, a nie sama pozycja ciała napastnika.

Człowiek znajdujący się na ziemi może nadal stwarzać bezpośrednie zagrożenie. Z drugiej strony ktoś skutecznie rozbrojony, jednoznacznie poddający się i niezdolny do kontynuowania ataku wymaga zupełnie innej oceny. Sam wcześniejszy, nawet najcięższy czyn nie uprawnia do odwetu.

Trzeba więc ustalić, gdzie znajdowała się broń, jakie ruchy wykonywał napastnik, co mógł dostrzec policjant i w jakiej kolejności następowały poszczególne zdarzenia. Zdjęcia przedstawiającego uniesione ręce lub broń leżącą na ziemi nie wolno ignorować. Nie wolno również bez ustalenia chronologii przyjmować, że właśnie w tej chwili padły kwestionowane strzały.

Dodam jeszcze jedno: polskie prawo nie nakazuje bezwzględnie ostrzegać przed każdym użyciem broni. Art. 48 ust. 3 pkt 1 pozwala odstąpić od procedury poprzedzającej strzał lub jej elementów, gdy ich wykonanie groziłoby bezpośrednim niebezpieczeństwem dla życia lub zdrowia funkcjonariusza albo innej osoby.

Ciężko ranny policjant nie miał komfortu obserwatora

W ocenie tej interwencji nie można pominąć stanu samego funkcjonariusza. Z opublikowanych relacji wynika, że policjant kontynuował działania mimo poważnych ran postrzałowych, po czym osunął się na jezdnię. Jeżeli potwierdzi się, że chwilę później stracił przytomność, będzie to istotna okoliczność dla oceny jego wcześniejszych decyzji. 

Trzeba zbadać, czy odczuwał narastające osłabienie i czy miał realną możliwość dalszego kontrolowania sprawcy. Nie chodzi tylko o to, co mógł zobaczyć. Chodzi również o to, czy stan jego organizmu pozwalał mu skutecznie reagować, zabezpieczyć broń albo obezwładnić napastnika w inny sposób. Nie wolno zakładać, że ciężko ranny człowiek dysponował możliwościami funkcjonariusza, który nie odniósł obrażeń.

Jeżeli broń pozostawała w rzeczywistym zasięgu sprawcy, a jego ruchy w kontekście wcześniejszego ostrzału wskazywały na realną możliwość natychmiastowego ponowienia ataku, zagrożenie mogło nadal być bezpośrednie. W takim układzie zbliżająca się utrata zdolności do działania przez policjanta mogła oznaczać utratę kontroli nad człowiekiem wciąż zdolnym do użycia broni przeciwko niemu lub innym osobom. W mojej ocenie tę możliwość należałoby analizować z perspektywy informacji dostępnych funkcjonariuszowi w tamtej chwili, zgodnie z omówionym poniżej standardem oceny ex ante, a nie naszej późniejszej wiedzy. 

Nie twierdzę, że funkcjonariusz rzeczywiście przewidywał utratę przytomności ani że właśnie tak rozumował. To okoliczności do ustalenia. Podobnie broń leżąca „obok” nie musi znajdować się w zasięgu ręki, a ruch rąk może oznaczać zarówno próbę sięgnięcia po broń, jak i poddanie się. Potrzebna jest rekonstrukcja odległości, kolejności ruchów i strzałów oraz tego, co policjant mógł wówczas dostrzec.

Stan funkcjonariusza ma też znaczenie dla oceny dostępności innych środków. Art. 6 ust. 2 ustawy o środkach przymusu bezpośredniego i broni palnej dopuszcza użycie broni wyłącznie wtedy, gdy środki przymusu bezpośredniego okazały się niewystarczające albo ich użycie nie jest możliwe ze względu na okoliczności zdarzenia; muszą przy tym zachodzić pozostałe ustawowe przesłanki. W mojej ocenie nie można pomijać tutaj rzeczywistych ograniczeń spowodowanych ranami. Nie wystarczy wskazać po fakcie rozwiązania, którego ciężko ranny człowiek nie był w stanie zastosować. 

Granica pozostaje jednak wyraźna: sama obawa, że sprawca kiedyś ponowi atak, albo brak pewności, że tego nie zrobi, nie wystarczają do użycia broni. W rozważanej sytuacji muszą istnieć konkretne podstawy do oceny zagrożenia jako bezpośredniego; po osiągnięciu celu użycia broni należy go zaprzestać. Ciężkie zranienie policjanta nie znosi tej zasady, ale musi zostać uwzględnione przy ustalaniu, co mógł realnie rozpoznać i zrobić. 

Właśnie dlatego sprzeciwiam się ocenianiu tej interwencji tak, jakby przed napastnikiem stał zdrowy, bezpieczny obserwator. Oceniamy człowieka, który sam został postrzelony. Jego stan jest częścią zdarzenia, a nie przypisem do niego.

Sąd Najwyższy: oceniajmy z perspektywy osoby atakowanej

Bardzo istotny jest wyrok Sądu Najwyższego z 26 marca 2025 r., IV KK 318/24. Sąd wskazał, że bezpośredniość zamachu należy oceniać na podstawie całokształtu okoliczności i ex ante, czyli:

„z pozycji wiedzy i stanu emocjonalnego osoby atakowanej z chwili realizacji zamachu”.

Podkreślił również konieczność precyzyjnego ustalenia chronologii i dostosowania oceny środków obrony do sytuacji istniejącej w momencie ich użycia. 

To orzeczenie dotyczyło przemocy między partnerami, a nie policyjnej strzelaniny. Nie zastępuje szczególnych przepisów o użyciu broni przez funkcjonariuszy. Wyraża jednak ważną zasadę oceny obrony koniecznej: nie wolno przypisywać osobie atakowanej wiedzy, którą oceniający zdobyli dopiero później. SN uchylił wyrok i skierował sprawę do ponownego rozpoznania właśnie z powodu wad wymagających ponownej, rzetelnej oceny.

Oczekuję zastosowania podobnej staranności przy analizie interwencji w Krakowie. Nie taryfy ulgowej, lecz uczciwego odtworzenia sytuacji, w której podejmowano decyzje.

Czy sędzia albo psychiatra, który nigdy nie był pod ostrzałem, może to ocenić?

Może. Osobiste przeżycie podobnego zdarzenia nie jest ustawowym warunkiem orzekania ani opiniowania. W odniesieniu do biegłego istotna jest odpowiednia wiedza specjalistyczna. Gdy rozstrzygnięcie wymaga takich wiadomości, art. 193 k.p.k. przewiduje zasięgnięcie opinii biegłego; art. 195 odnosi się do posiadania odpowiedniej wiedzy w danej dziedzinie.

Nie uważam więc, że sędzia musi przeżyć strzelaninę, aby móc osądzić sprawę. Nie uważam również, że samo doświadczenie bojowe czyni kogokolwiek nieomylnym ekspertem.

Wymagam natomiast, aby oceniający rozumiał granice własnej wiedzy.

Psychiatra może oceniać stan psychiczny w zakresie wymagającym wiedzy medycznej. Psycholog może pomóc wyjaśnić procesy spostrzegania i podejmowania decyzji. Specjaliści od balistyki, rekonstrukcji zdarzeń czy taktyki interwencji mogą odpowiedzieć na inne pytania. Zakres opinii powinien odpowiadać rzeczywistemu problemowi dowodowemu. Psychiatra nie zastępuje sądu w rozstrzyganiu, czy użycie broni było legalne, a sam stopień wojskowy lub doświadczenie strzeleckie nie zastępują wiedzy psychiatrycznej.

Nie zakładam przy tym, że każdy funkcjonariusz po użyciu broni wymaga badania psychiatrycznego. Potrzeba konkretnej opinii musi wynikać z zagadnień, które trzeba wyjaśnić - nie z samego faktu, że doszło do tragicznego zdarzenia.

Co wiemy o działaniu pod silnym stresem?

To nie jest wyłącznie kwestia intuicji praktyków. W badaniu Simona Baldwina i współautorów, opublikowanym w 2022 r. w „Frontiers in Psychology”, analizowano zachowanie 122 czynnych policjantów podczas realistycznej symulacji sytuacji wymagającej decyzji o użyciu śmiercionośnej siły.

Odnotowano m.in. silne pobudzenie fizjologiczne oraz zaburzenia spostrzegania i przetwarzania informacji, w tym zawężenie uwagi określane jako widzenie tunelowe. Silniejsza reakcja stresowa wiązała się z gorszym wykonaniem zadania i większym ryzykiem niektórych błędów. Zależności między szkoleniem, doświadczeniem i wykonaniem były bardziej złożone niż proste założenie, że wyszkolony funkcjonariusz zawsze zachowa pełną kontrolę.

To badanie symulacyjne, a nie rekonstrukcja wydarzeń w Krakowie. Nie dowodzi, że konkretny policjant doświadczył określonego zaburzenia percepcji. Pokazuje natomiast, dlaczego ocena jego zachowania powinna uwzględniać wiedzę naukową, zamiast opierać się na przekonaniu: „ja na jego miejscu zareagowałbym inaczej”. 

W sprawie takiej jak ta oczekiwałbym zbadania również tego, czy i kiedy funkcjonariusz mógł rozpoznać, że zagrożenie ustało. Nie można z góry przyjąć ani natychmiastowej, bezbłędnej reakcji, ani dowolnego „czasu ochronnego”, w którym wszystkie kolejne strzały byłyby usprawiedliwione.

Prawo rozróżnia legalną obronę, usprawiedliwiony błąd i przekroczenie jej granic

Nie można sprowadzać całej analizy do alternatywy: „każdy strzał był legalny” albo „policjant jest przestępcą”.

Oprócz przepisów o użyciu broni znaczenie mogą mieć instytucje części ogólnej Kodeksu karnego. Art. 29 k.k. dotyczy usprawiedliwionego błędu co do okoliczności wyłączającej bezprawność albo winę. W odpowiednio ustalonym stanie faktycznym może więc wymagać analizy przekonanie, że bezpośredni zamach nadal trwał. Samo zadeklarowanie strachu nie wystarcza - usprawiedliwienie błędu trzeba wykazać w konkretnych okolicznościach.

Z kolei art. 25 par. 3 k.k. przewiduje niepodleganie karze w razie przekroczenia granic obrony koniecznej pod wpływem strachu lub wzburzenia usprawiedliwionych okolicznościami zamachu. To inne rozstrzygnięcie niż uznanie działania za mieszczące się w granicach legalnej obrony. Przepis nie wymaga przy tym sam w sobie rozpoznania choroby psychicznej.

Nie przesądzam, czy którakolwiek z tych konstrukcji będzie potrzebna w tej sprawie. Wskazuję, że rzetelna analiza musi je rozróżniać, zamiast traktować każdy tragiczny skutek jako automatyczny dowód odpowiedzialności karnej.

Jak patrzą na to sądy poza Polską?

W sprawie McCann i inni przeciwko Zjednoczonemu Królestwu, wyrok z 27 września 1995 r., skarga nr 18984/91, Europejski Trybunał Praw Człowieka analizował użycie śmiercionośnej siły przez żołnierzy przekonanych o zagrożeniu zamachem bombowym.

W par. 200 wskazał znaczenie szczerego przekonania o konieczności działania, opartego na uzasadnionych podstawach istniejących w danym momencie - nawet gdy później okaże się ono błędne. Analizowano również strzały oddane w trakcie upadku podejrzanego i prawdopodobnie bezpośrednio po nim. Trybunał ostatecznie stwierdził naruszenie art. 2 Konwencji, związane z planowaniem i kontrolą operacji. Nie należy zatem przedstawiać tego wyroku jako bezwarunkowej aprobaty wszystkich działań, lecz jako rozróżnienie sytuacji strzelających funkcjonariuszy od odpowiedzialności państwa za organizację operacji.

W Stanach Zjednoczonych przydatny jest wyrok Plumhoff v. Rickard, 572 U.S. 765 (2014). Sąd Najwyższy przyjął, że funkcjonariusze uprawnieni do użycia śmiercionośnej siły w celu zakończenia poważnego zagrożenia nie muszą przerywać strzelania, zanim zagrożenie się skończy. Jednocześnie wyraźnie zastrzegł, że inaczej należałoby oceniać kolejną serię strzałów po jednoznacznym obezwładnieniu sprawcy albo wyraźnym poddaniu się. Sprawa dotyczyła niebezpiecznego pościgu samochodowego, nie leżącego napastnika

Nowszy wyrok, Barnes v. Felix z 15 maja 2025 r., nr 23–1239, przypomina natomiast, że nie wolno ograniczać analizy do ostatnich dwóch sekund przed strzałami. Trzeba uwzględnić całokształt istotnych okoliczności, również wcześniejszy przebieg interwencji. Ten standard może działać zarówno na korzyść funkcjonariusza, jak i ujawniać nieprawidłowości. Sąd nie przesądził w tym wyroku o bezprawności strzałów, lecz nakazał ponowną ocenę przy zastosowaniu właściwego standardu.

Obie sprawy amerykańskie dotyczyły odpowiedzialności cywilnej za naruszenie praw konstytucyjnych. Nie są odpowiednikiem polskiego wyroku uniewinniającego. Nie dają również podstaw do zapewnienia, że w USA podobną sprawę zamknięto by w trzy dni.

Wsparcie dla policjantów powinno oznaczać również rzetelność wobec nich

W analizie opublikowanej w MILMAG-u Michał Piekarski podkreśla skuteczność reakcji, która powstrzymała dalszy atak, oraz potrzebę wyciągnięcia wniosków dotyczących wyposażenia i szkolenia. To kierunek dyskusji, który uważam za potrzebny. Nie wystarczy chwalić odwagi funkcjonariuszy, a potem pozostawić ich samych z konsekwencjami interwencji.

Chcę państwa, które zapewnia policjantom odpowiednie przygotowanie, wyposażenie i pomoc po traumatycznych zdarzeniach. Chcę również postępowań, które wyjaśniają fakty bez traktowania funkcjonariusza od początku jak winnego.

Kontrola użycia śmiercionośnej siły jest potrzebna. Europejski standard ochrony życia wymaga skutecznego urzędowego wyjaśnienia takich zdarzeń. Nie oznacza to jednak, że wszczęcie czynności wyjaśniających jest stwierdzeniem przestępstwa.

Moje poparcie dla interweniujących policjantów jest jednoznaczne. Nie oznacza ono przesądzania legalności każdego strzału bez dowodów. Oznacza sprzeciw wobec ocen, które pomijają rzeczywiste warunki walki o życie.

Procedury muszą nadążać za zagrożeniami

Pozostaje jeszcze ważna kwestia: stworzenie i regularna aktualizacja procedur dostosowanych do obecnych zagrożeń, także takich, z którymi wcześniej nie mieliśmy do czynienia. Nie możemy zakładać, że rozwiązania opracowane na podstawie dotychczasowych doświadczeń wystarczą w każdej nowej sytuacji.

Chciałbym, aby ta dyskusja prowadziła do konkretnego przeglądu zasad reagowania, dowodzenia, wymiany informacji i udzielania pomocy, a także do realistycznych szkoleń oraz zapewnienia odpowiedniego wyposażenia. Procedury powinny powstawać z udziałem funkcjonariuszy pełniących służbę, instruktorów, ratowników oraz specjalistów od prawa i zachowania człowieka pod silnym stresem. Powinny być sprawdzane podczas ćwiczeń i poprawiane na podstawie doświadczeń z rzeczywistych zdarzeń.

Nie chodzi o rezygnację z prawnych granic użycia siły, lecz o to, aby funkcjonariusz wiedział, jak skutecznie i zgodnie z prawem chronić życie, także w sytuacji, której wcześniej nie przeżył. Państwo nie może oczekiwać od policjantów, że własną odwagą będą zastępować brak przygotowania, wyposażenia czy czytelnych zasad działania.