Siedmioro sędziów Sądu Najwyższego rozpozna 21 stycznia br. problem przedstawiony przez prof. Marcina Wiącka, rzecznika praw obywatelskich. Stawia on pytanie, czy sąd orzekający w sprawie wniosku o warunkowe przedterminowe zwolnienie od 1 października 2023 r. powinien odmówić zastosowania przepisu nakazującego zwolnić skazanego na dożywotnie więzienie po odbyciu 30 lat kary. Przepis ten jest sprzeczny z prawami człowieka.
Chodzi o nowelizację prawa karnego z 2022 r., która zaostrzyła m.in. zasady ubiegania się przez osoby skazane na dożywocie o warunkowe przedterminowe zwolnienie. Wcześniej było to 25 lat, teraz można o to wnosić po odbyciu 30 lat kary. W związku z rozbieżnościami w orzecznictwie sądów w tym zakresie rzecznik praw obywatelskich przedstawił Sądowi Najwyższemu zagadnienie prawne. Konsekwencją tych rozbieżności jest bowiem odmienne traktowanie skazanych na dożywocie w zależności od tego, w obrębie jakiej apelacji złożono wniosek o warunkowe przedterminowe zwolnienie.
Rzecznik pyta, czy sąd orzekający o warunkowym przedterminowym zwolnieniu od 1 października 2023 r. powinien odmówić zastosowania tylko art. 23 ustawy z 7 lipca 2022 r. o zmianie ustawy - Kodeks karny, w zakresie w jakim przepis ten nakazuje stosowanie art. 78 par.3 k.k. w brzmieniu nadanym mu ustawą z 7 lipca 2022 r. do osób, które popełniły czyn przed 1 października 2023 r. i zostały skazane na karę dożywotniego pozbawienia wolności, z uwagi na sprzeczność tego przepisu z art. 2 Konstytucji RP . Z tego przepisu wynika zasada lex severior retro non agit, czyli prawo nie działa wstecz.
Ponadto rzecznik chce wyjaśnienia, czy osoba skazana na karę dożywotniego pozbawienia wolności przed 1 października 2023 r. czyli wejściem w życie nowelizacji, może ubiegać się o warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbywania reszty tej kary dopiero po odbyciu 30 lat kary pozbawienia wolności. Czy też już po odbyciu 25 lat kary pozbawienia wolności według przepisu sprzed 1 października 2023 r. i zastosowaniem zasady lex severior retro non agit wynikającej z art. 4 k.k. i art. 2 Konstytucji RP?
Chodzi także o kwestię, w przypadku przyjęcia przez Sąd Najwyższy, że wspomniany przepis jest sprzeczny z Konstytucją, jaki jest w obecnym stanie prawnym termin do ubiegania się o warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbywania reszty kary dożywotniego pozbawienia wolności dla sprawców czynów popełnionych przed 1 października 2023 r. i od tego dnia, którzy zostali skazani na karę dożywotniego pozbawienia wolności.
Czytaj też w LEX: Warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbywania kary dożywotniego pozbawienia wolności - rozważania w świetle nowelizacji Kodeksu karnego >
W uzasadnieniu rzecznik wskazał na powstanie w orzecznictwie sądów powszechnych rozbieżności dotyczących tego, czy po wejściu w życie nowelizacji od 1 października 2023 roku sądy powinny odmówić stosowania art. 78 par. 3 k.k. w nowym brzmieniu jako sprzecznego z Konstytucją. Stanowi on bowiem, że skazanego na karę dożywotniego pozbawienia wolności można warunkowo zwolnić po odbyciu 30 lat kary.
Przedłużenie terminu ubiegania się o przedterminowe zwolnienie z 25 do 30 lat było podyktowane przez ustawodawcę eliminacyjnym charakterem kary dożywotniego pozbawienia wolności. Jednak w doktrynie i opiniach prawniczych wskazywano, że rozwiązanie to narusza standardy wynikające z art. 3 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka oraz utrwalonego orzecznictwa międzynarodowego. Otóż, niezgodna z Europejską Kartą Praw Człowieka jest sytuacja, w której skazany na karę dożywotniego pozbawienia wolności nie ma możliwości ubiegania się o warunkowe zwolnienie po odbyciu 25 lat kary.
Krajowa Rada Radców Prawnych podnosiła wątpliwości jeszcze w trakcie prac legislacyjnych nad nowelą, co do konstytucyjności przepisów nowelizacji kodeksu karnego z 2022 r., które wydłużyły okres oczekiwania na warunkowe zwolnienie dla skazanych na dożywocie z 25 do 30 lat.
Radcy prawni zwracali uwagę wówczas, że zmiana ta ma charakter retroaktywny, co może naruszać zasadę pewności prawa, ale jednocześnie uznając, że prawo nie powinno działać wstecz dla skazanych, a nowa ustawa jest korzystniejsza w pewnych aspektach. Zgłaszano też obawy co do braku możliwości kontroli zasadności dalszego wykonywania kary dożywotniej.
Czytaj też w LEX: Warunkowe przedterminowe zwolnienie z odbycia reszty kary pozbawienia wolności a ogólne dyrektywy wymiaru kary >
