Projekt ustawy o biegłych prawie gotowy do konsultacji
Przygotowywany od blisko dwóch lat projekt nowej ustawy o biegłych sądowych oraz instytucjach opiniujących jest już prawie gotowy i wkrótce ma trafić do konsultacji. Wiadomo, że proponuje on fundamentalne zmiany z zasadach powoływania biegłych i oceny ich pracy, a także nowe, znacznie korzystniejsze niż dotychczas warunki wynagradzania. Chociaż ta kwestia jest jeszcze przedmiotem uzgodnień i wiele wskazuje, że nie będą to stawki tak atrakcyjne, jak oczekiwało środowisko biegłych.
Problem biegłych sądowych jest znany i dyskutowany od wielu lat, jednak wciąż nie udawało się doprowadzić do stworzenia nowych regulacji w tym zakresie. A największymi problemami były niejednoznaczne kryteria wyznaczania biegłych, ich listy prowadzone osobno przez sądy okręgowe oraz nienadążające za realiami rynkowymi stawki za wykonywane ekspertyzy. Wyzwanie opracowania nowej regulacji w tym zakresie podjął rząd powołany po wyborach z 15 października 2023 r. i już na początku następnego roku minister sprawiedliwości powołał zespół ekspertów dla opracowania projektu, na którego czele stanął prof. Tadeusz Tomaszewski, kryminolog z Uniwersytetu Warszawskiego i biegły sądowy.
Czytaj też w LEX: Tadeusz Tomaszewski, Reforma prawa o biegłych sądowych. Kluczowy problem: certyfikacja >
Nowe zasady powoływania i weryfikacji biegłych
Projekt przewiduje przede wszystkim zmiany w zasadach powoływania biegłych. Nie będą tego robić, jak dotychczas prezesi sądów okręgowych, tylko będzie prowadzony centralny rejestr biegłych i instytucji opiniujących, a o tym, kto zostanie wpisany do tego rejestru.
O tym, kto zostanie wpisany do tego rejestru, decydować będzie Państwowa Komisja Certyfikacyjna Biegłych Sądowych i Instytucji Opiniujących, której zadaniem będzie działanie na rzecz zapewnienia jakości opiniowania przez biegłych sądowych oraz instytucje naukowe i specjalistyczne opiniujące na zlecenie organów prowadzących postępowania – powiedział wówczas Prawo.pl prof. Tomaszewski Nowa ustawa ma też określić zasady, tryb nabywania i utraty uprawnień do wykonywania czynności biegłego sądowego oraz wydawania opinii przez instytucje opiniujące, a także zasady wykonywania czynności biegłego sądowego.
Czytaj: Specjalna komisja ma weryfikować biegłych, ale nad pomysłem ciążą koszty>>
Na większą atrakcyjność funkcji biegłego dla specjalistów z różnych dziedzin ma wpłynąć określona w ustawie stawka bazowa, w oparciu o którą ustalane będą wynagrodzenia, które byłyby corocznie waloryzowane, czego dotychczas nie było. - Ja konsekwentnie podtrzymuję tezę, że ta reforma uda się tylko wtedy, gdy zagrają dwa elementy. Z jednej strony będziemy dążyli do podniesienia poziomu opinii, czyli konieczny jest solidny mechanizm weryfikacyjny. Ale z drugiej strony musi być jakaś opcja „nagrody”, muszą być zdecydowanie wyższe wynagrodzenia dla biegłych. Nie będzie chętnych, a tym bardziej wysokiej klasy fachowców, do opiniowania za obecne 40 zł za godzinę pracy. To muszą być wyższe kwoty, a więc nie należy się dziwić, że dla potrzeb projektu przyjęto bardziej realistyczne, choć i tak umiarkowane, szacunki co do wzrostu wydatków na opinie biegłych – powiedział w wywiadzie dla Prawo.pl.
Czytaj: Prof. Tomaszewski: Dobry system opiniowania dla prokuratury i sądów musi trochę kosztować>>
Długa i wyboista droga projektu
Pieniądze budzą oczywiście największe emocje, zarówno ze strony biegłych i kandydatów do tej funkcji, jak i w rządzie, który musi wygospodarować większe fundusze na ekspertyzy w postępowaniach przygotowawczych i procesach sądowych. Ale są też uwagi do proponowanych zasad powoływania biegłych i weryfikacji ich pracy. Stąd zapewne kolejne przesunięcia terminu przedstawienia projektu i skierowania go do dalszych prac. - Na czwarty kwartał tego roku planowane jest przyjęcie przez rząd projektu resortu sprawiedliwości odnoszącego się do biegłych sądowych – można było przeczytać w połowie 2025 r. w wykazie prac Rady Ministrów.
Zobacz linię orzeczniczą w LEX: Merytoryczna zawartość opinii biegłego, a wysokość należnego biegłemu wynagrodzenia >
– Od połowy maja słyszymy, że projekt jest w konsultacjach, ale nikt go nie widział, nie znamy go, poza opublikowanymi założeniami i doniesieniami na konferencjach – mówiła wtedy w wypowiedzi dla Prawo.pl Ewa Gruza, była biegła sądowa, profesor w Katedrze Kryminalistyki Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. I podkreślała, że środowisko biegłych liczy na jasne, obiektywne kryteria gwarantujące wysokie kompetencje merytoryczne i etyczne kandydatów na biegłych, że będą to osoby z odpowiednim doświadczeniem, wiedzą, umiejętnościami. Także dr Krzysztof Konopka, prezes Polskiego Towarzystwa Ekspertów i Biegłych Sądowych, podkreślał, że ustawa o biegłych sądowych jest bardzo potrzebna, by zapewnić równowagę między gwarancją odpowiedniej pozycji prawnej i finansowej biegłych sądowych a obowiązkami i oczekiwaniami im stawianymi. A jako największe wyzwania wskazywał projektowany sposób certyfikacji i mechanizm wynagradzania biegłych.
Czytaj: Dr Konopka: Certyfikacja i wynagradzanie największymi wyzwaniami dla ustawy o biegłych>>
Prof. Tomaszewski przekonuje, że to konieczne, bo Polska odstaje pod tym względem od standardów światowych. - Jest na świecie powszechnie przyjęta koncepcja dowodu naukowego, czyli wiedza biegłego musi być odpowiednio uregulowana, a metody przez niego stosowane muszą być akceptowane. A w Polsce nikt tego nie kontroluje i w efekcie powstają czasem nieprofesjonalne opinie, na których opierają się wyroki sądowe. To trzeba w końcu zmienić i taki jest zamysł tej projektowanej ustawy. Jeśli uznamy, że to jest za dużo, to wrócimy do dotychczasowego stanu, z którego jesteśmy niezadowoleni – powiedział Prawo.pl.
Znaczenie tzw. „opinii prywatnych” w postępowaniu cywilnym - zobacz linię orzeczniczą w LEX >
Projekt po uzgodnieniach, powstają rozporządzenia
Jak poinformował prof. Tadeusz Tomaszewski, projekt jest praktycznie gotowy i jest po konsultacjach wewnętrznych. -
W tej chwili kończone są projekty rozporządzeń, w tym rozporządzenia dotyczącego wynagrodzenia biegłych. Przygotowywana jest także Ocena Skutków Regulacji, czyli obliczane są koszty wejścia w życie ustawy według najnowszych ustaleń – wyjaśnia szef zespołu projektowego. I precyzuje, że jest nowa propozycja podniesienia stawek wynagrodzenia, korzystniejsza dla biegłych. - Ale nadal, w mojej ocenie, zbyt skromna i na dodatek musi się na nią zgodzić minister finansów - zaznacza. Nie wiadomo jednak jeszcze, czy do zapowiadanych konsultacji trafi projekt już z uzgodnionymi, konkretnymi stawkami za ekspertyzy biegłych.
Czytaj też w LEX: Rola stron w przeprowadzaniu dowodu z opinii biegłego w postępowaniu karnym w wybranych państwach systemu civil law >
Opinie stron jeszcze do dyskusji
Prof. Tomaszewski mówi, że z projektu został usunięty sporny przepis o opiniach biegłych stron. - To miałaby być zmiana wprowadzona tą ustawą do kodeksów postępowania karnego i cywilnego, ale krytycznie odniosły się do niej Komisja Kodyfikacyjna Prawa Karnego i Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego. Ponieważ jednak obie komisje nie zablokowały propozycji definitywnie i zadeklarowały chęć dyskusji na ten temat, jest obietnica, że to nie kończy sprawy. Umówiliśmy się, że zostanie zorganizowanie specjalne seminarium, na którym odbędzie się dyskusja na ten temat oraz ewentualnie doszlifowanie naszej propozycji i w efekcie powstanie poprawka do przepisów kodeksowych – mówi prof. Tomaszewski.
Czytaj też w LEX: Samodzielne gromadzenie materiału dowodowego przez obrońcę w kontekście możliwości poniesienia odpowiedzialności karnej >
Czytaj: Komisja kodyfikacyjna przeciwna prywatnym opiniom w procesie karnym>>
