Kudła: Sąd przy nadzorze nad kontrolą operacyjną będzie potrzebować merytorycznego wsparcia
Do Sejmu trafił już projekt ustawy, której celem jest wzmocnienie nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną stosowaną przez służby specjalne. Jak zwykle problem tkwi nie tylko w przepisach, ale też w tym, jak te nowe regulacja będą stosowane. Na to z kolei wpływ ma też specyfika pracy operacyjnej. Co do przesłanek prawnych sąd sobie poradzi, pytanie czy podobnie będzie z tzw. kuchnią operacyjną - pisze Jacek Kudła, biegły, ekspert z zakresu czynności operacyjno-śledczych.
Przypomnijmy, że projekt ustawy o zmianie niektórych ustaw w celu wzmocnienia nadzoru sądowego nad kontrolą operacyjną – jak wskazano specjalnym komunikacie po jego przyjęciu – jest konsekwencją ustaleń Zespołu Programowania Prac Rządu z 11 sierpnia 2025 r., który zobowiązał projektodawcę oraz właściwe resorty do wypracowania jednego wspólnego projektu dotyczącego kontroli operacyjnej prowadzonej przez podległe służby. Zapewniono, że projekt ma m.in. ujednolicić zasady prowadzenia kontroli operacyjnej przez wszystkie służby do tego uprawnione, w tym m.in. Policję, Żandarmerię Wojskową i służby specjalne. I co najważniejsze - dać szersze uprawnienia kontrolne sądowi. Przeanalizujmy więc poszczególne rozwiązania.
Czytaj: Większy nadzór nad kontrolą operacyjną nie będzie łatwy dla sądów>>
Dostęp sądu do wyników kontroli operacyjnej
Po pierwsze, regulacja ma zapewnić dostęp właściwego sądu do wyników kontroli operacyjnej, które „nie stanowią dowodów” (nie są istotne dla bezpieczeństwa państwa lub nie stanowią informacji potwierdzających zaistnienie przestępstwa), o których mowa w ustawach służb specjalnych. Czyli dowodów, które, co do zasady nie pozwalają na wszczęcie postępowania karnego lub nie mają znaczenia dla toczącego się postępowania karnego.
Jak stanowi obecnie obowiązujący art. 27 ust. 16 u.ABW.AW (odpowiednio pozostałe służby specjalne), to zgromadzone podczas stosowania kontroli operacyjnej materiały, które nie są istotne dla bezpieczeństwa państwa lub nie stanowią informacji potwierdzających zaistnienie przestępstwa, podlegają niezwłocznemu, protokolarnemu, komisyjnemu zniszczeniu. Zniszczenie materiałów zarządza Szef ABW. W obecnym stanie prawnym szef ABW z mocy ustawy nie ma obowiązku zapewnienia dostępu właściwego sądu do materiałów „niestanowiących dowodów”. Jest on dzisiaj zobowiązany ex lege do wydania i wykonania zarządzenia dotyczącego zniszczenia tychże materiałów, a następnie niezwłocznego poinformowania pierwszego zastępcy prokuratora generalnego - prokuratora krajowego. Po zmianach nie dość, że szef ABW będzie musiał na żądanie sądu zapewnić dostęp do tych materiałów, to jeszcze będzie musiał powiadomić sąd o niezwłocznym, protokolarnym ich zniszczeniu.
Ustawodawca chce znaleźć rozwiązania prawne, w celu zapewnienia proporcjonalności pomiędzy gwarancjami praw człowieka, a bezpieczeństwem państwa, w tym przypadku podczas stosowania przez służby specjalne, metody pracy operacyjnej jaką stanowi kontrola operacyjna (przeczytaj: Czynności operacyjno-rozpoznawcze a problem konstytucyjny - Komentarze praktyczne - LEX). Trudno się temu dziwić, biorąc pod uwagę choćby rozwój nowych technologii i sztucznej inteligencji (konieczność raportowania wyników kontroli operacyjnej). Możliwość stosowania najnowszych środków technicznych, w postaci programów szpiegujących, w tym bez wiedzy operatora (własna infrastruktura teleinformatyczna ABW.AW, CBA, SKW, SWW) - może przecież stwarzać pokusę nadużyć. Należy przypomnieć równocześnie, że służby specjalnie działają nieco inaczej niż służby policyjne. Wykonują one nie tylko czynności operacyjno-rozpoznawcze, ale i analityczne, wywiadowcze, kontrwywiadowcze, kontrolne i inne. Mogą one w odróżnieniu od służb policyjnych zbierać dane, dane informatyczne, w tym dane teleinformatyczne z Big data w sposób masowy. Właśnie w ramach stosowania kontroli operacyjnej, która może być stosowana nie tylko, na jedno urządzenie końcowe (jednego lub wielu użytkowników), ale w sposób, co raz jeszcze podkreślam – masowy.
Pozyskiwanie danych w sposób masowy powoduje, że u osób niezwiązanych z działalnością przestępczą powstaje wrażenie prowadzenia ich ciągłej obserwacji, dalej inwigilacji, np. poprzez pozyskiwanie danych należących do różnych kategorii (bulk personal datasets – zbiorcze dane osobowe), tj. danych biograficznych lub dotyczących podróży, czy np. informacji o charakterze finansowym lub handlowym. Naturalnie służby nie są w stanie uniknąć pozyskania danych nieprzydatnych i niepotrzebnych podczas prowadzenia kontroli operacyjnej, bowiem jest to technicznie niemożliwe. Kontrola sądu w tym zakresie wydaje się to, co do zasady rozwiązaniem słusznym. Zmianę należy więc uznać za konieczną, przede wszystkim pozwalającą sądowi na skontrolowanie tego obszaru, w zakresie czasu przechowywania tychże zbędnych danych i ich niszczenia. Choćby dlatego, że pojęcie niezwłoczne jest odpowiednio i niejednoznacznie interpretowane w polskim prawie.
Przypomnijmy też, że nowe projektowane uprawnienia dla sądów, są w obecnym stanie prawnym odpowiednio przyznane właściwemu prokuratorowi (prokuratorowi krajowemu) i unormowane, co prawda w akcie niższego rzędu niż ustawa – to jest w rozporządzeniu ministra sprawiedliwości z dnia 13 lutego 2017 r. w sprawie sposobu realizacji czynności prokuratora w ramach kontroli nad czynnościami operacyjno-rozpoznawczymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1578) – (przeczytaj: J. Kudła, Kontrola prokuratora i sądu nad czynnościami operacyjno-rozpoznawczymi wszystkich służb - Komentarze praktyczne - LEX). Ponadto istnieje już ścisła kontrola sądowa materiałów z kontroli operacyjnej zgromadzonych przez służby specjalne, w zakresie określonych informacji zawierających odpowiednio tajemnice, o których mowa: w art. 27 ust. 15f, ust.15g, ust.15h, ust.15i, ust.15j, ust.15k – u.ABW.AW (odpowiednio dla pozostałych służb specjalnych).
Czytaj też w LEX: Kontrola sądów krajowych nad stosowaniem środków inwigilacji elektronicznej na tle orzecznictwa ETPC >
Z "kuchnią operacyjną" mogą być problemy
Kolejną istotną zmianą, o której mowa w powyższym projekcie, jest uprawnienie sądu (najczęściej Sąd Okręgowy w Warszawie), do wydania, w każdym czasie postanowienia o przerwaniu stosowania kontroli operacyjnej. Na postanowienie to będzie przysługiwało szefowi danej służby zażalenie. Jest to nowe rozwiązanie prawne i również, co do zasady wydaje się ono słuszne. Będzie jednak wymagało od sądów merytorycznej wiedzy z zakresu nie tylko przepisów prawa, ale także „kuchni operacyjnej”. Zatem sąd, co do zasady, po zmianach będzie w mojej ocenie mógł podjąć decyzję o przerwaniu kontroli operacyjnej, wyłącznie, kiedy stwierdzi, że ustały przyczyny jej stosowania lub w trakcie jej prowadzenia nie zostają zachowane odpowiednie warunki dopuszczalności. Na przykład nie zachowana zostaje w wyniku zmiany sytuacji operacyjnej – zasada subsydiarności i kontrolę operacyjną zdaniem sądu należy przerwać.
Co to przesłanek prawnych sąd sobie poradzi. Jednak, co do tzw. zmiany sytuacji operacyjnej „kuchni operacyjnej”, o której mowa w materiałach z kontroli operacyjnej służb specjalnych (gry operacyjne, operacje specjalne, „przewerbowanie” itd.) - w mojej ocenie - będzie ogromnie trudne lub wręcz niemożliwe, by sąd podjął prawidłową decyzję bez wsparcia np. pomocnika organu procesowego, w postaci biegłego sądowego z dziedziny czynności operacyjno-rozpoznawczych. Łącznik pomiędzy sądem okręgowym a szefem danej służby jest obligatoryjny. Problem ten opisałem w: J. Kudła, A. Staszak, Rola biegłego przy stosowaniu czynności operacyjno-rozpoznawczych służb specjalnych RP, w systemie informatycznym -Dyskurs Prawniczy i Administracyjny nr 2 z 2025 r., s.19-44.
Czytaj też w LEX: Kontrola operacyjna bez kontroli – kilka refleksji na kanwie postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 28.06.2022 r. (SK 60/21) >
Sąd w każdej sytuacji uzasadni
Kolejną ważną zmianą, o których mowa w projekcie, jest wprowadzenie ex lege, obowiązku wynikającego już z ustawy, a nie jak dotychczas z rozporządzenia, dotyczącego każdorazowego uzasadnienia decyzji podejmowanej przez sąd w zakresie kontroli operacyjnej. Dzisiaj, sąd uzasadnia, wniosek w przypadku odmowy zastosowania kontroli operacyjnej. Po zmianach będzie on musiał obligatoryjnie sporządzić uzasadnienie do wniosku o kontrolę operacyjną, na którą wyraził zgodę (dalej w przypadku przedłużania kontroli operacyjnej).
Pozyskiwanie dowodów w wyniku kontroli operacyjnej i ich wykorzystanie - zobacz procedurę w LEX >
To rozwiązanie jest od dawna oczekiwane. Tylko będzie się wiązać z nowymi wyzwaniami dla sądów w praktyce stosowania prawa. Sąd będzie musiał zapoznać się odpowiednio z materiałami stanowiącymi zarówno podstawę prawną, ale przede wszystkim podstawę faktyczną zastosowania kontroli operacyjnej. W tym przypadku wniosek o kontrolę operacyjną przestanie mieć charakter blankietowy, a sądy zostaną zobowiązane do zapoznania się z podstawowym materiałem operacyjnym stanowiącym podstawę zastosowania kontroli operacyjnej. Czy sobie z tym poradzą? W mojej ocenie, w wielu przypadkach będzie konieczna pomoc osoby posiadającej wiadomości specjalne z zakresu czynności operacyjno-rozpoznawczych. Osoby niezależnej, spoza służb, która w sposób merytoryczny, obiektywny, a przede wszystkim uczciwy, w zgodzie z prawdą materialną przedstawi dla sądu tzw. obraz sytuacji operacyjnej i zachowanie wszystkich warunków dopuszczalności stosowania kontroli operacyjnej, ze szczególnym uwzględnieniem zasady subsydiarności.
Czytaj też w LEX: Czy stosowanie oprogramowania spyware w ramach kontroli operacyjnej w Polsce jest dopuszczalne? >
